Του Στάθη Βασιλόπουλου

Κύκλο ραγδαίων εξελίξεων άνοιξε το πόρισμα της επιτροπής διερεύνησης για το πολύωρο μπλακ άουτ στα συστήματα αεροναυτιλίας, που οδήγησε στο καθολικό κλείσιμο του FIR Αθηνών στις 4 Ιανουαρίου και στο "πάγωμα" των πτήσεων. Λίγες ώρες μετά τη δημοσιοποίησή του πορίσματος, το οποίο φανέρωσε την παρωχημένη υποδομή, τους περιορισμούς στην απόδοση και την αδυναμία ομαλής διαλειτουργικότητας των συστημάτων ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας, ο διοικητής της Υπηρεσίας Πολιτικής Αεροπορίας (ΥΠΑ), Γιώργος Σαουνάτσος, υπέβαλε την παραίτησή του, ύστερα από σχετικό αίτημα του υπουργού Υποδομών και Μεταφορών, Χρίστου Δήμα. 

Ο Γιώργος Σαουνάτσος είχε τοποθετηθεί στο "τιμόνι" της ΥΠΑ το Μάρτιο του 2024, με πενταετή θητεία, έχοντας στην αρμοδιότητά του κρίσιμους τομείς όπως η ασφάλεια πτήσεων, ο εκσυγχρονισμός των συστημάτων και η ανάπτυξη των αεροδρομίων. Η παραίτησή του επισφράγισε τις ευθύνες που αποδίδονται στην ΥΠΑ για ένα συμβάν που "νέκρωσε" τον εναέριο χώρο της χώρας, προκαλώντας ακυρώσεις, εκτροπές πτήσεων και χάος στα ελληνικά αεροδρόμια. Το πόρισμα της Επιτροπής ανέδειξε μια εικόνα διοικητικής δυσλειτουργίας, παραλείψεων και τεχνολογικής εγκατάλειψης, που κατέστησε πολιτικά αναπόφευκτη την αποχώρησή του. Προσωρινά καθήκοντα διοικητή αναλαμβάνει ο υποδιοικητής Αεροναυτιλίας, Γιώργος Βαγενάς, έως ότου κινηθούν οι διαδικασίες για τον ορισμό νέας ηγεσίας.

Στις γραμμές του πορίσματος για το συμβάν που προκάλεσε την παράλυση της εναέριας κυκλοφορίας, εντοπίζεται ένα βαθύτερο και διαχρονικό πρόβλημα: ο απαρχαιωμένος εξοπλισμός της ελληνικής αεροναυτιλίας. Παρά τα διαδοχικά ρεκόρ επιβατικής κίνησης, μεγάλο μέρος των συστημάτων επιτήρησης και ελέγχου βασίζεται σε ραντάρ ηλικίας 25 έως 30 ετών. Τα συστήματα ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας, βασισμένα σε τεχνολογίες προηγούμενων δεκαετιών, εμφανίζουν σοβαρά προβλήματα χωρητικότητας και διαλειτουργικότητας, ενώ δεν υποστηρίζονται πλέον επαρκώς από τον κατασκευαστή τους. 

Οι καθυστερήσεις στους διαγωνισμούς για την προμήθεια και εγκατάσταση σύγχρονων συστημάτων αεροναυτιλίας αποτελούν κρίσιμο ζήτημα. Παράλληλα, δεδομένης της παλαιότητας του υφιστάμενου εξοπλισμού, θα έπρεπε να υπάρχει ένα σαφώς πιο οργανωμένο και επιχειρησιακά αποτελεσματικό σχέδιο διαχείρισης έκτακτων περιστατικών, με προκαθορισμένους ρόλους για όλους τους εμπλεκόμενους, ώστε να περιορίζεται ο αντίκτυπος χωρίς να χρειάζεται το πλήρες κλείσιμο του FIR Αθηνών.

Παρότι η επιτροπή διερεύνησης παραδέχεται ότι δεν είχε στη διάθεσή της το σύνολο των απαραίτητων στοιχείων για να διακριβώσει πλήρως τα ακριβή αίτια που οδήγησαν στο μπλακ άουτ — λόγω "έλλειψης αρχείων καταγραφής λειτουργίας και ιχνηλάτησης σφαλμάτων" — το πόρισμα καταλήγει να επιρρίπτει το μεγαλύτερο βάρος των ευθυνών στην Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας. Καθοριστικό ρόλο, σύμφωνα με την Επιτροπή, διαδραμάτισε ο πρώτος και πλέον κρίσιμος παράγοντας: η εγγενής αδυναμία της παρωχημένης τεχνολογίας που εξακολουθεί να χρησιμοποιείται, ενός συστήματος που όχι μόνο έχει εξαντλήσει τα όρια ζωής του, αλλά δεν επιδέχεται πλέον ουσιαστικής βελτίωσης ή αξιόπιστης αναβάθμισης.

Στην ουσία του, το πόρισμα περιγράφει μια συστημική αποτυχία. Η κρίση πυροδοτήθηκε από φαινόμενο "ψηφιακού θορύβου", αποτέλεσμα αποσυγχρονισμού πολλών πομπών ταυτόχρονα. Η δυσλειτουργία αυτή οδήγησε σε κατάρρευση των τηλεπικοινωνιακών διασυνδέσεων – κύριων και εφεδρικών – με αποτέλεσμα την υποβάθμιση ή και την πλήρη διακοπή της επικοινωνίας μεταξύ ελεγκτών εναέριας κυκλοφορίας και πληρωμάτων. Οι αναφορές καταγράφουν είτε πλήρη αδυναμία επικοινωνίας είτε εξαιρετικά δυσχερή επικοινωνία, υπό συνθήκες συνεχούς θορύβου, ακόμη και στις συχνότητες έκτακτης ανάγκης.

Η επιτροπή δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνειών: το υφιστάμενο σύστημα φωνητικών επικοινωνιών της ΥΠΑ, καθώς και κρίσιμες υποστηρικτικές υποδομές, βασίζονται σε παρωχημένη τεχνολογία. Το σύστημα ραδιοεπικοινωνιών SDH (Synchronous Digital Hierarchy), όπως επισημαίνεται χαρακτηριστικά, είναι εκτός υποστήριξης από τον κατασκευαστή και ωε εκ τούτου στερείται ουσιαστικών εγγυήσεων αξιοπιστίας.  Ο ΟΤΕ, που παρέχει τις διασυνδέσεις για τη μετάδοση των δεδομένων από τους πομπούς προς το κέντρο ελέγχου, είχε ενημερώσει την ΥΠΑ ήδη από το 2019 για την αναγκαιότητα αναβάθμισης των παρωχημένων συστημάτων. Το πόρισμα σημειώνει ότι "η ΥΠΑ θα έπρεπε να είχε προβεί στις απαραίτητες ενέργειες ώστε οι επικοινωνίες να λειτουργούν σε ευρυζωνικά (IP) κυκλώματα".

Την ίδια στιγμή, στα χαρτιά υπάρχουν σχέδια και κονδύλια. Το επενδυτικό πρόγραμμα της ΥΠΑ για την περίοδο 2025–2029 προβλέπει 13 κομβικά έργα και προϋπολογισμό 313 εκατ. ευρώ. Στην πράξη, όμως, πολλά από αυτά τα έργα δεν έχουν καν ξεκινήσει, ενώ οι διαγωνιστικές διαδικασίες βαλτώνουν σε έναν φαύλο κύκλο καθυστερήσεων, ενστάσεων και ακυρώσεων.

Μετά το σοκ του μπλακ άουτ

Το κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι αν το μπλακ άουτ στο FIR Αθηνών θα λειτουργήσει ως αφετηρία για ουσιαστικό εκσυγχρονισμό των συστημάτων ή απλώς θα προστεθεί στη μακρά λίστα των κρίσεων που άφησαν τα προβλήματα ανεπίλυτα. Η επόμενη ημέρα δεν περιορίζεται στις διοικητικές αλλαγές αλλά βάζει με επιτακτικό τρόπο στο επίκεντρο την αναγκαία αναβάθμιση των υποδομών που αποκάλυψε η κρίση. Η επιτάχυνση των διαδικασιών προμήθειας και εγκατάστασης νέων συστημάτων είναι πλέον απαραίτητη, για να διασφαλιστεί η ομαλή ροή των πτήσεων και η αξιοπιστία της ελληνικής αεροναυτιλίας, περιορίζοντας τον κίνδυνο επανάληψης παρόμοιων συμβάντων.