Συνεχης ενημερωση

    Σάββατο, 27-Νοε-2021 08:57

    Γιώργος Πλειός: Στον αστερισμό των Fake News

    Γιώργος Πλειός: Στον αστερισμό των Fake News
    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Πανεπιστηµιακός δάσκαλος σε διάφορες σχολές και τώρα στο Τµήµα Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενηµέρωσης του Πανεπιστηµίου Αθηνών, συγγραφέας ανάλογων βιβλίων, µε δράση στους χώρους του Τύπου, καθώς και µέλος του Εθνικού Συµβουλίου Ραδιοτηλεόρασης, ο Γιώργος Πλειός έγραψε πρόσφατα το βιβλίο "Παραποιηµένες ειδήσεις (Fake News)" (Εκδ. Gutenberg), που αναλύει διεξοδικά αυτό το ευαίσθητο θέµα που µολύνει διεθνώς τη ζωή των πολιτών και διαστρεβλώνει τη θέα του κόσµου και της κοινωνικής δράσης. Για το ιδιαίτερα ενδιαφέρον και ευαίσθητο αυτό θέµα θέσαµε στον γνωστό καθηγητή ορισµένες ερωτήσεις, αρχίζοντας από αυτόν τον ίδιο τον όρο...

    Συνέντευξη στον Αντώνη Κυριαζάνο

    Κύριε καθηγητά, δεν είχα συνειδητοποιήσει (και το βρήκα στο βιβλίο σας) ότι ο όρος "fake news" ανήκει στον πρώην πρόεδρο Ντόναλντ Τραµπ. Δεν είναι κάπως συµβολικό ότι ο όρος προήλθε από έναν πρόεδρο του οποίου η θητεία δηµιούργησε αρκετές εντάσεις και ερωτηµατικά, για να το θέσω κοµψά...

    Ναι, είναι. Στην Ελλάδα έχουµε µια κατάλληλη για την περίσταση παροιµία. "Φωνάζει ο κλέφτης για να φοβηθεί ο νοικοκύρης". Όµως, πέρα από το κωµικό του πράγµατος, µην ξεχνάµε ότι οι χρυσαυγίτες καταδίκαζαν φραστικά τον ναζισµό, ο Παπαδόπουλος µιλούσε για σαµποτάζ στο στράτευµα, οι κουκουλοφόροι κατέδιδαν πατριώτες ως αντεθνικώς δρώντες κ.ά. Συνηθίζεται οι ένοχοι να ποιούν ενόχους κάποιους άλλους για να κρύψουν το δικό τους έγκληµα. Ο Tραµπ, που χαρακτήριζε το CNN ως fake news Μέσο Μαζικής Ενηµέρωσης, ήταν ο ίδιος που εξελέγη πρόεδρος των ΗΠΑ στέλνοντας µαζικά εξατοµικευµένες παραποιηµένες ειδήσεις χρησιµοποιώντας τα προσωπικά δεδοµένα των χρηστών του Facebook που είχε αποκτήσει µε το σκάνδαλο Cambridge Analytica, χαρακτήριζε τον κορονοϊό ως κινεζοϊό κ.ά.

    Μπορείτε να µας δώσετε έναν ορισµό, τι σηµαίνει fake news;

    Ναι, αποδίδω στα ελληνικά τα fake news ως παραποιηµένες ειδήσεις και τις διαχωρίζω από τις ψευδείς. Οι παραποιηµένες ειδήσεις περιγράφουν ένα γεγονός που συντελέστηκε, αλλά αλλοιώνουν κάποιο από τα χαρακτηριστικά του −τον τόπο ή τον χρόνο στον οποίο συνέβη, το σκηνικό του, τους πρωταγωνιστές του κ.ο.κ.−, ενώ οι ψευδείς περιγράφουν γεγονός που δεν έγινε ή αποδίδουν µια πράξη σε κάποιον που δεν την έκανε.

    Ποιος είναι ο βασικός γεννήτορας των fake news, κατά την άποψή σας;

    Η αποδοχή των παραποιηµένων ειδήσεων από το κοινό συµβαίνει επειδή ταιριάζουν µε τις προϋπάρχουσες απόψεις του για µια τάξη γεγονότων όπως η εγκληµατικότητα, η ανεργία, η οικονοµική κρίση, τα κρούσµατα κορονοϊού κ.λπ. ή κοινωνικών οµάδων όπως οι µετανάστες, οι Ασιάτες, οι µαύροι κ.ο.κ. Γι’ αυτό και παράγονται, επειδή υπάρχει κοινό έτοιµο να τις πιστέψει. Συνεπώς, η παραγωγή τους είναι εµπρόθετη. Αλλά και η αναπαραγωγή τους, ακόµα και αν είναι αθώα, οφείλεται στον ίδιο παράγοντα, στο ότι ταιριάζουν µε την οπτική του κοινού που τις αναπαράγει, αφού πρώτα τις πιστεύει.

    Πιστεύετε ότι το φαινόµενο fake news είναι κυρίως "παιδί" του Ιnternet; Θέλω να πω ότι µια εφηµερίδα ανήκει σε µια συγκεκριµένη επιχείρηση, έχει επώνυµες υπογραφές και, βεβαίως, πληρώνει ακριβά τις ανακρίβειές της, ενώ στο Ιnternet µοιάζει όλα αυτά να χωνεύονται.

    Όχι. Το Internet τις πολλαπλασιάζει, καθώς "κοινωνικοποιεί" την παραγωγή τους, ενώ παλιά αυτό το "προνόµιο" το είχαν δηµοσιογράφοι και πολιτικοί, επιχειρηµατίες κ.ά. Επίσης στο Internet δηµοσιεύονται πιο εύκολα παραποιηµένες ειδήσεις από ό,τι στα παλιά, επαγγελµατικά ΜΜΕ. Ωστόσο δεν φταίει µόνο ή κυρίως το Internet. Πρέπει να δούµε και τον ρόλο της πολιτικής πόλωσης αλλά και του εµπορικού ανταγωνισµού γενικά και ειδικά στα ΜΜΕ. Αλλά και της υποχώρησης των συγκροτηµένων ιδεολογικών ερµηνειών των κοινωνικών εξελίξεων, όπως και της ανάδυσης υβριδικών σχηµάτων αφήγησης των ειδήσεων που αναµειγνύουν µυθοπλασία και πραγµατικότητα.

    Η είδηση αυτή καθαυτή έχει τη δυνατότητα να είναι κάτι εφικτό, κάτι έγκυρο ή και κάτι απόλυτο; Ή από τη φύση της, και µέσα στη ρευστότητα της πραγµατικότητας, µια πλευρά της είναι αναπόφευκτα, αν όχι fake news, πάντως σε διάσταση µε την πραγµατικότητα;

    Η είδηση δεν είναι επιστηµονική πληροφορία, αλλά παραπαίει ανάµεσα στην τεκµηριωµένη γνώση και την καλλιτεχνική της εξιστόρηση. Περιγράφει ένα γεγονός πάντα υπό το πρίσµα µιας ορισµένης οπτικής γωνίας. Είναι ενότητα γεγονότος και άποψης. Υπάρχουν δύο τρόποι να γίνει αυτό. Ο ένας είναι ο δηµοσιογραφικός, όπου το γεγονός περιγράφεται υπό το πρίσµα µιας άποψης, χωρίς όµως να αλλοιώνεται. Ο δεύτερος είναι να χρησιµοποιείται ένα γεγονός ως όχηµα, ως ξενιστής, για να επιβληθεί ή να αναπαραχθεί στο κοινό µια προκατάληψη. Αυτό συχνά οδηγεί και στην αλλοίωση του γεγονότος και στη συνέχεια στην παραγωγή παραποιηµένης ή ψευδούς είδησης.

    Την αξία της είδησης τη βλέπουµε από την αρχαιότητα κιόλας. Σήµερα, σε έναν κόσµο παγκοσµιοποιηµένο αλλά και ρευστό, και µε τους πολίτες µάλλον σε σύγχυση, ποιος είναι ο ρόλος της;

    Η "είδηση" στην αρχαιότητα είχε αποδέκτη κυρίως την πολιτική και στρατιωτική ηγεσία και είχε προορισµό να τις βοηθά να παίρνουν τις κατάλληλες για αυτές αποφάσεις. Από την εποχή που αναπτύχθηκαν τα ΜΜΕ οι ειδήσεις έχουν ως προορισµό τούς πολίτες, οι οποίοι είναι οι εργοδότες των ΜΜΕ, είτε κρατικών είτε ιδιωτικών. Και έχουν ως αποστολή να τις χρησιµοποιούν οι πολίτες για να ρυθµίζουν τη συµµετοχή τους στην οικονοµική, πολιτική, πολιτιστική κ.λπ. ζωή της κοινωνίας. Γι’ αυτό και υπάρχει µεγάλη σύγκρουση για τον έλεγχό τους. Επηρεάζουν τις αντίστοιχες εξελίξεις.

    Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον µοιάζει ο ρόλος του δηµοσιογράφου να έχει αδυνατίσει.

    Η εξασθένηση της ερευνητικής δηµοσιογραφίας πάει πιο πίσω από το µαζικό φαινόµενο των παραποιηµένων ειδήσεων και σχετίζεται περισσότερο µε την εµπορευµατοποίηση των ειδήσεων και των ΜΜΕ και µε τη µεγάλη πληθώρα µέσων που επέφερε η απορρύθµιση και οι νέες τεχνολογίες. Σχετίζεται, επίσης, µε την αλλαγή της χρηστικής αξίας των ειδήσεων, από την ανάγκη της πληροφόρησης για τη συµµετοχή στην κοινωνική ζωή, στη διασκέδαση... Σχετίζεται επίσης και µε την κατανάλωση πληροφοριών για επίκαιρα γεγονότα, µε την εσωστρέφεια στην πολιτική και πολιτιστική ζωή, την πολιτική αδιαφορία κ.ά. Ωστόσο έχετε δίκιο, αυτές οι εξελίξεις ευνοούν την άνθηση των παραποιηµένων ειδήσεων. Λιγότερη πολιτική και ιδεολογία, και περισσότερη διασκέδαση στις ειδήσεις και διά των ειδήσεων, ευνοούν αυτό το φαινόµενο.

    Και, τέλος, πώς θα µπορούσε να αντιµετωπίσει µε αυστηρότητα τη διασπορά των fake news ο δηµοσιογραφικός κόσµος, αφού πλήττει εν γένει την αξιοπιστία του και τελικά και την υπόστασή του;

    Συµφωνώ απόλυτα. Οι παραποιηµένες ειδήσεις πριονίζουν το κλαδί όπου κάθονται οι δηµοσιογράφοι και νοµίζω ότι το βλέπουν. Οι χαρακτηρισµοί, τα κοσµητικά επίθετα, οι αποδιδόµενες σχέσεις τους µε τις πολιτικές ηγεσίες και τα οικονοµικά συµφέροντα είναι γνωστά. Ωστόσο το σηµαντικότερο είναι ότι το µαζικό φαινόµενο παραποιηµένων και ψευδών ειδήσεων πριονίζει το κλαδί της Δηµοκρατίας, καθώς σπέρνουν την αµφιβολία για όλους και για όλα. Και έτσι προσβάλλουν όπως ο καρκίνος την κυτταρική ουσία της Δηµοκρατίας, που είναι η εµπιστοσύνη και η ανεκτικότητα, µε ό,τι συνέπειες έχει αυτό στην καθηµερινή µας ζωή: στο εµπόριο και στις οικονοµικές συναλλαγές, στα δικαιώµατά µας, όπως της έκφρασης και του συνέρχεσθαι, στην άφοβη περιπλάνησή µας στις µύχιες πτυχές της πόλης αλλά και της κοινωνίας, καθώς και των διαπροσωπικών µας σχέσεων, και σε πολλά άλλα.

    Πώς µπορεί µια κοινωνία να αντιµετωπίσει µε σοβαρότητα τα fake news;

    Η νοµοθεσία δεν µπορεί να καταφέρει πολλά, όπως δεν το κατάφερε για τη ρητορεία του µίσους, τον ρατσισµό, την ξενοφοβία και άλλα αρνητικά κοινωνικά φαινόµενα. Οι ρίζες του φαινοµένου είναι κοινωνικές και αυτές πρέπει να εκλείψουν. Είναι µεταξύ άλλων η κοινωνική ανισότητα, η πολιτική και κοινωνική αδιαφορία, η άγνοια του κοινού για τη λειτουργία των ΜΜΕ. Ωστόσο δεν πρέπει να περιµένουµε την αποκάλυψη. Πρέπει να προσπαθούµε καθηµερινά. Πιστεύω ότι χρειάζεται ένας διεθνής οργανισµός ελέγχου της αξιοπιστίας των ειδήσεων, µε εθνικά παραρτήµατα, µε στελέχη από όλους τους κλάδους της επιστήµης, και να βρίσκεται σε αλληλεπίδραση µε τα ΜΜΕ, καθώς και µε την πολιτική ηγεσία, τις επιχειρήσεις και άλλους σηµαντικούς φορείς. Βλέπουµε αυτή την αναγκαιότητα τώρα στην υγειονοµική και εµβολιαστική κρίση. Επίσης χρειάζεται µια πιο αργή δηµοσιογραφία, ένα περισσότερο εκπαιδευµένο κοινό, το οποίο να συµµετέχει περισσότερο στην κοινωνική και πολιτική ζωή και πρέπει να έχει τις προϋποθέσεις γι’ αυτό: θεσµούς, χρόνο, χρήµα κ.ά.

     

     

    Διαβάστε ακόμα για:

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ