της Janka Oertel

Η Συμφωνία ΕΕ–Mercosur, το σύμφωνο ελεύθερου εμπορίου της Ευρώπης με την Αργεντινή, τη Βραζιλία, την Παραγουάη και την Ουρουγουάη, υπεγράφη επιτέλους. Πρόκειται για μια νίκη των παραδοσιακών υποστηρικτών του ελεύθερου εμπορίου, οι οποίοι θα τη θεωρήσουν επικράτηση των αρχών της ανοιχτής αγοράς σε μια περίοδο όπου ο εμπορικός εθνικισμός και ο οικονομικός εξαναγκασμός βρίσκονται σε άνοδο. Ταυτόχρονα, οι Ευρωπαίοι με προστατευτική νοοτροπία μπορούν ακόμη να ανακουφιστούν, χάρη στα κονδύλια και τις εξαιρέσεις που προβλέπονται για τους αγροτικούς τους τομείς. Και ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν μπορεί να παίξει τον ρόλο του, εμφανιζόμενος να αντιτίθεται στη συμφωνία και ισχυριζόμενος ότι έκανε ό,τι μπορούσε.

Η πραγματικότητα, όμως, είναι ότι και οι δύο πλευρές προσκολλώνται σε ιδέες του παρελθόντος, χωρίς ένα νέο όραμα για το μέλλον. Τελευταία, οι προστατευτιστές έχουν αποκτήσει το πάνω χέρι, προωθώντας συνθήματα τύπου "αγόραζε ευρωπαϊκά" και χαϊδεύοντας τα αυτιά των οργισμένων αγροτών. Αν και αυτή η προσέγγιση δεν είναι ιδιαίτερα προσανατολισμένη στο μέλλον, τουλάχιστον προσφέρει στους ψηφοφόρους μια συνεκτική αφήγηση. Αντίθετα, οι παραδοσιακοί ζηλωτές της ελεύθερης αγοράς —στις κυβερνήσεις, τη βιομηχανία ή την ακαδημαϊκή κοινότητα, από τη Σκανδιναβία έως την Ολλανδία και τη Γερμανία— συνεχίζουν να προβάλλουν ένα ολοένα και πιο κενό επιχείρημα υπέρ της "διατήρησης του ελεύθερου εμπορίου στη ζωή". Το επιχείρημά τους δεν πείθει πλέον.

Αν οι υποστηρικτές του ελεύθερου εμπορίου είναι σοβαροί ως προς τις αρχές τους, χρειάζονται επειγόντως να ανανεώσουν το αφήγημά τους. Παραδόξως, τώρα είναι η ιδανική στιγμή για να το κάνουν.

Το κινεζικό πρόβλημα των υποστηρικτών του ελεύθερου εμπορίου

Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με κλιμακούμενους εμπορικούς περιορισμούς, με τη μορφή δασμών που επιβάλλει η Ουάσιγκτον και των πρόσφατων, επιθετικών περιορισμών εξαγωγών της Κίνας σε κρίσιμα υλικά. Αυτό συνδυάζεται με τις τεράστιες πλεονάζουσες παραγωγικές δυνατότητες της Κίνας και τη ραγδαία πτώση της ζήτησης. Η Γερμανία έχει πληγεί ιδιαίτερα, με αποτέλεσμα ένα εκτοξευόμενο εμπορικό έλλειμμα με την Κίνα.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει απαντήσει σε αυτό το εχθρικό οικονομικό περιβάλλον με αριθμό-ρεκόρ νέων εργαλείων και ερευνών. Ωστόσο, οι περισσότερες ενέργειές της είναι αμυντικές και πραγματοποιούνται κατά περίπτωση. Οι κατ’ αρχήν αντιρρήσεις των υποστηρικτών του ελεύθερου εμπορίου απέναντι σε μια πιο δυναμική αντίδραση —ιδίως έναντι της Κίνας, μιας μονοπωλιακής, εξαναγκαστικής οικονομίας μη αγοράς— έχουν οδηγήσει σε ασθενή δράση της ΕΕ και βλάπτουν ενεργά μια πραγματική ατζέντα ελεύθερου εμπορίου.

Η Κίνα υπονομεύει τη βιομηχανική παραγωγή παγκοσμίως, προκαλώντας προστατευτικές αντιδράσεις απέναντι στις εμπορικές της πρακτικές σε όλο τον κόσμο. Από την Ινδία έως τη Βραζιλία και την Τουρκία, οι χώρες σπεύδουν να αντιμετωπίσουν τις νέες εμπορικές δυναμικές. Οι αμερικανικοί δασμοί έχουν απλώς εντείνει την πίεση, καθιστώντας δυσκολότερη την αντιστάθμιση των εμπορικών απωλειών με την Κίνα μέσω πωλήσεων στις ΗΠΑ. Η Ευρώπη δεν είναι η μόνη που δυσκολεύεται να ανταποκριθεί, αλλά είναι η μόνη μεγάλη αγορά με τη δυνατότητα να μετατρέψει τα αμυντικά μέτρα σε ένα νέο παγκόσμιο πρότυπο ανοικτότητας —αλλά μόνο αν οι υποστηρικτές του ελεύθερου εμπορίου σταθούν στο ύψος των περιστάσεων.

Στην πρόσφατη προσπάθειά της να προωθήσει μια ατζέντα ελεύθερου εμπορίου βασισμένη σε αρχές, η σουηδική κυβέρνηση δήλωσε ότι "η ιστορία δείχνει πως το εμπόριο και η συνεργασία έχουν οδηγήσει σε πρόοδο και ανάπτυξη, ενώ η απομόνωση είναι αδιέξοδο". Όμως, όταν το εμπόριο με την Κίνα στη σημερινή του μορφή οδηγεί σε αποβιομηχάνιση και ευαλωτότητα, το επιχείρημα αυτό ακούγεται κενό. Οι υποστηρικτές του ελεύθερου εμπορίου δεν χρειάζονται μόνο μια καλύτερη ιστορία για τα οφέλη της ανοικτότητας· χρειάζονται επίσης να εξηγήσουν πώς η Ευρώπη μπορεί να παραμείνει ένας ελκυστικός εταίρος στο μέλλον.

Η νέα επιχειρηματολογία υπέρ των ανοικτών αγορών

Ακολουθεί μια πρόταση τριών σταδίων για τη διαμόρφωση ενός νέου αφηγήματος:

Πρώτον, ειλικρίνεια. Δεν υπάρχει κάτι τέτοιο όπως το απόλυτα ελεύθερο εμπόριο, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τις εξαιρέσεις για την ευρωπαϊκή γεωργία στη συμφωνία ΕΕ–Mercosur. Η καλύτερη επιλογή μας είναι το όσο το δυνατόν πιο ελεύθερο εμπόριο. Η προσκόλληση στην ιδέα του "πλήρως ελεύθερου και ανοικτού" εμπορίου ως ύψιστου στόχου αφήνει τις αγορές ευάλωτες στις υπερβολές μονοπωλιακών οικονομιών μη αγοράς και στον εξαναγκασμό των υπερδυνάμεων. Επίσης, δεν βρίσκει απήχηση σε βασικούς νέους εταίρους, οι οποίοι τείνουν να βλέπουν το εμπόριο πραγματιστικά και όχι ιδεολογικά. Οι συνεχιζόμενες διαπραγματεύσεις της Ινδίας με την Ευρώπη δεν βασίζονται σε μια ιδεαλιστική προσέγγιση του εμπορίου· αυτό που επιδιώκει είναι η εξασφάλιση δικαιότερων και καλύτερων όρων συναλλαγών. Οι υποστηρικτές του ελεύθερου εμπορίου μπορούν μόνο να διασφαλίσουν ότι αυτό το εμπόριο θα είναι όσο το δυνατόν πιο ανοικτό, υπό ορισμένους περιορισμούς. Η εμπορική λέσχη των 2 τρισ. ευρώ της ΕΕ είναι σήμερα πιο ελκυστική από ποτέ για τους εταίρους. Η ικανότητα σύναψης "αρκετά καλών" εμπορικών συμφωνιών στο σημερινό περιβάλλον δεν αποτελεί υστέρηση έναντι των ιδανικών —είναι πραγματικό πλεονέκτημα. Αυτή τη στιγμή, κανείς δεν προσφέρει "αρκετά καλές" συμφωνίες —ούτε η Κίνα ούτε οι ΗΠΑ. Η ΕΕ είναι μία από τις λίγες μεγάλες αγορές που μπορούν να το κάνουν. Οι αρκετά καλές συμφωνίες μπορούν να οικοδομήσουν εμπιστοσύνη για μια πιο φιλόδοξη ατζέντα στο μέλλον.

Δεύτερον, ελεύθερο για όλους σημαίνει ελεύθερο για κανέναν. Η Κίνα καθιστά το εμπόριο αδύνατο. Οι αλλαγές στη συμπεριφορά της δεν θα προκύψουν από παραχωρήσεις αλλά από την αμφισβήτηση του εξαγωγικού επιχειρηματικού της μοντέλου. Σε αυτό το πλαίσιο, οι υποστηρικτές του ελεύθερου εμπορίου πρέπει να αποδεχθούν ότι η χάραξη ενός ημιδιαπερατού φράγματος γύρω από το ανοικτό εμπόριο είναι αναγκαία για την προστασία του. Η επιβολή υψηλών φραγμών σε οικονομίες μη αγοράς, όπως η Κίνα, καθιστά δυνατή μια πιο ανθεκτική εκδοχή του όσο-το-δυνατόν-πιο-ελεύθερου εμπορίου, επειδή προστατεύει τον ανταγωνισμό. Είναι σχεδόν ειρωνικό ότι οι ίδιοι υποστηρικτές του ελεύθερου εμπορίου που προωθούν τις ανοικτές αγορές για την καταπολέμηση των μονοπωλίων, σήμερα μάχονται για να διατηρήσουν τις αγορές όσο το δυνατόν πιο ανοικτές σε μια εξαναγκαστική, μονοπωλιακή οικονομία μη αγοράς. Ο περιορισμός της πρόσβασης για παίκτες μη αγοράς διασφαλίζει την ανοικτότητα.

Τρίτον, αντιμετωπίστε τους εσωτερικούς δαίμονες. Οι αυτοαποκαλούμενοι υποστηρικτές του ελεύθερου εμπορίου πρέπει να αντιμετωπίσουν τις δικές τους αντιφάσεις και να βρεθούν στην αιχμή των μεταρρυθμίσεων και της ενοποίησης της ενιαίας αγοράς. Εκείνοι που έχουν αποδείξει τη δέσμευσή τους στην ανοικτότητα διαθέτουν ιδιαίτερα υψηλή αξιοπιστία για να απελευθερώσουν την πλήρη ισχύ της ευρωπαϊκής οικονομίας. Το πραγματικό ελεύθερο εμπόριο μεταξύ των Ευρωπαίων δεν είναι μόνο εφικτό αλλά, όπως έχουν υπογραμμίσει ο Ντράγκι και ο Λέττα στις εκθέσεις τους για την ανταγωνιστικότητα, αποτελεί απόλυτη προϋπόθεση για την οικονομική επιβίωση. Θα έχει πολύ μεγαλύτερο οικονομικό αντίκτυπο από οποιαδήποτε εξωτερική συμφωνία μπορεί να διαπραγματευτεί η ΕΕ. Το ελεύθερο εμπόριο εντός της Ευρώπης θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνει ευαίσθητους τομείς όπως η άμυνα, ο χάλυβας ή η γεωργία —τομείς που συχνά δοκιμάζουν τις πεποιθήσεις των πιο σθεναρών υποστηρικτών του ελεύθερου εμπορίου.

Στις τρέχουσες ενδοευρωπαϊκές δυναμικές, όπου οι προστατευτιστές θέτουν την ατζέντα, ήρθε η ώρα οι υποστηρικτές του ελεύθερου εμπορίου να αναλάβουν δράση. Το έργο μοιάζει κομμένο και ραμμένο στα μέτρα τους: να υπερασπιστούν την ανοικτότητα για τους περισσότερους, να συμφωνήσουν σε σοβαρές προστασίες απέναντι σε ορισμένους και να πιέσουν δυναμικά για μια πραγματικά ευρωπαϊκή αγορά. Πείτε σωστά την ιστορία σας. Παρά όλες τις αντιξοες συνθήκες, αυτή θα μπορούσε να είναι η ώρα των υποστηρικτών του ελεύθερου εμπορίου.

Διαβάστε το άρθρο στην αρχική του δημοσίευση εδώ.

Επιμέλεια - Απόδοση: Νικόλας Σαπουντζόγλου