Του Κώστα Ράπτη

Η αρχή έγινε το 2002 (ενόσω ακόμη η Δύση διήνυε "μήνα μέλιτος" με τον νέο τότε πρόεδρο της Ρωσίας, Βλαντίμιρ Πούτιν), οπότε οι ΗΠΑ αποσύρθηκαν μονομερώς από την Αντιβαλλιστική Συνθήκη (ΑΒΜ) του 1972, ώστε να αναπτύξουν την "αντιπυραυλική ασπίδα" τους στην ανατολική Ευρώπη, με την επίκληση του... ιρανικού κινδύνου.

Η συνέχεια δόθηκε το 2019, με την απόσυρση των ΗΠΑ από τη Συνθήκη περί των Πυρηνικών Δυνάμεων Μέσου Βεληνεκούς (IMF), υπογραφείσα το 1987 από τους Ρόναλντ Ρίγκαν και Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, εν μέσω αμερικανικών καταγγελιών για παραβίασή της από τη ρωσική πλευρά.

Και η πορεία σταδιακής κατάλυσης όλου του πλαισίου ελέγχου των πυρηνικών εξοπλισμών, το οποίο είχε επίπονα οικοδομηθεί τις δεκαετίες μετά την Κρίση των Πυραύλων της Κούβας το 1962, έφθασε στην κορύφωσή της την Πέμπτη με την εκπνοή της συνθήκης New START, τελευταίας εναπομείνασας από το μεταψυχροπολεμικό οικοδόμημα αποφυγής μιας "κούρσας των εξοπλισμών".

Ήταν μια πορεία σχεδόν προδιαγεγραμμένη από το 2023, όταν η Ρωσία αποδεσμεύθηκε από τη συνθήκη, ανακοινώνοντας ταυτόχρονα ότι θα συνεχίσει μονομερώς να τηρεί τους αριθμητικούς περιορισμούς που αυτή έθετε στο οπλοστάσιό της.

Ως "σοβαρή στιγμή για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια" χαρακτήρισε ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, τη λήξη της Συνθήκης New START, προειδοποιώντας ότι "για πρώτη φορά έπειτα από περισσότερο από μισό αιώνα, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με έναν κόσμο χωρίς κανένα δεσμευτικό όριο στα στρατηγικά πυρηνικά οπλοστάσια της Ρωσικής Ομοσπονδίας και των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής". Όπως τόνισε, ο έλεγχος των πυρηνικών εξοπλισμών "καθ' όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και μετά από αυτόν συνέβαλε στην αποτροπή της καταστροφής", καθώς "οικοδόμησε σταθερότητα και απέτρεψε ολέθριους λανθασμένους υπολογισμούς". Σύμφωνα με τον ίδιο, "η διάλυση δεκαετιών επιτευγμάτων δεν θα μπορούσε να έρθει σε χειρότερη στιγμή", καθώς "ο κίνδυνος χρήσης πυρηνικού όπλου είναι ο υψηλότερος εδώ και δεκαετίες".

Διττό το πρόβλημα

Η New START (επικαιροποιημένη εκδοχή της συνθήκης START του 1991) είχε υπογραφεί το 2010, επί των ημερών του Μπαράκ Ομπάμα. Και μόνο αυτό αρκούσε για τον Ντόναλντ Τραμπ, ώστε να τη θεωρεί αποτυχημένη και να επαίρεται ότι είναι σε θέση να διαπραγματευθεί μια καλύτερη στη θέση της. Ωστόσο, η ρωσική πρόταση για αυτόματη παράταση της ισχύος της New START κατά ένα έτος, ώστε να διευκολυνθούν οι διαπραγματεύσεις, δεν αξιοποιήθηκε, με αποτέλεσμα να προκύψει την εβδομάδα αυτή ένα πρωτοφανές κενό.

Το πρόβλημα είναι διττό. Η Ουάσινγκτον δεν εννοεί να παραιτηθεί, ιδίως στις συνθήκες του τρέχοντος Νέου Ψυχρού Πολέμου, από τον πειρασμό εξασφάλισης της δυνατότητας πυρηνικού πρώτου πλήγματος, ως του απόλυτου εργαλείου αποτροπής. Και στην κατεύθυνση αυτή παραπέμπουν ανησυχητικές κινήσεις που σημειώθηκαν μέσα στην "ομίχλη" του πολέμου της Ουκρανίας, όπως τα φερόμενης ουκρανικής πατρότητας πλήγματα στο σύστημα των ραντάρ έγκαιρης προειδοποίησης της Ρωσίας ή και στην κατοικία του Πούτιν στο δάσος του Βαλντάι, η οποία βεβαίως αποτελεί κορυφαίο κόμβο ελέγχου της ρωσικής πυρηνικής τριάδας.

Αλλά και η Μόσχα, από την πλευρά της, φρόντισε να ελαστικοποιήσει επικινδύνως το πυρηνικό της δόγμα, ώστε να καλύπτει και "μαζική απειλή" από μη πυρηνική χώρα, εάν αυτή στηρίζεται από πυρηνική χώρα.

Όμως την κατάσταση περιπλέκει περαιτέρω η ανάδυση της Κίνας – και η επιθυμία της Ουάσινγκτον να διευρυνθεί το προηγούμενο διμερές πλαίσιο, ώστε να συμπεριλαμβάνει και τις πυρηνικές δυνατότητες του ασιατικού γίγαντα.

Το συνολικό απόθεμα των πυρηνικών κεφαλών μειώθηκε στις 12.000 το 2025 από 70.000 το 1986, αλλά οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ρωσία αναβαθμίζουν τα οπλικά τους συστήματα και η Κίνα υπερδιπλασίασε το οπλοστάσιό της την περασμένη δεκαετία.

"Η ισχύς της συμφωνίας τελειώνει. Το θεωρούμε αρνητικό. Εκφράζουμε τη λύπη μας για αυτό", δήλωσε στους δημοσιογράφους ο εκπρόσωπος της ρωσικής προεδρίας, Ντμίτρι Πεσκόφ, προσθέτοντας ωστόσο ότι η Ρωσία θα διατηρήσει μια υπεύθυνη προσέγγιση στη στρατηγική σταθερότητα. Ο ίδιος δήλωσε εξάλλου ότι η Μόσχα αντιμετωπίζει "με σεβασμό" την απόφαση του Πεκίνου να μην συμμετάσχει προς το παρόν σε ενδεχόμενες συνομιλίες για τους πυρηνικούς εξοπλισμούς.

Ο επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας, Μάρκο Ρούμπιο, δήλωσε εκ νέου ότι για τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ ένας πραγματικός έλεγχος θα απαιτούσε τη συμμετοχή της Κίνας, "λόγω του σημαντικού και σε πλήρη επέκταση οπλοστασίου της".

"Οι πυρηνικές δυνατότητες της Κίνας είναι σε μια εντελώς διαφορετική κλίμακα από αυτές των ΗΠΑ και της Ρωσίας", απάντησε ο εκπρόσωπος του κινεζικού υπουργείου Εξωτερικών, Λιν Τζιαν. "Η Κίνα", πρόσθεσε, "διατηρεί πάντα τις πυρηνικές της δυνατότητες στο ελάχιστο επίπεδο που απαιτείται για την εθνική της ασφάλεια και δεν συμμετέχει σε καμία κούρσα εξοπλισμών με καμία χώρα. Εφαρμόζει πάντα μια πυρηνική στρατηγική αυτοάμυνας, μια πολιτική μη πρώτης προσφυγής στα πυρηνικά όπλα και μια άνευ όρων δέσμευση να μην χρησιμοποιήσει ούτε να απειλήσει να χρησιμοποιήσει πυρηνικά όπλα κατά κρατών που δεν διαθέτουν πυρηνικά όπλα και ζωνών απαλλαγμένων από πυρηνικά όπλα", υπογράμμισε ο Λιν Τζιαν.

Η Κίνα διέθετε στις αρχές του 2025 τουλάχιστον 600 πυρηνικές κεφαλές, ασφαλώς πολύ πίσω από τη Ρωσία και τις ΗΠΑ, αλλά το κινεζικό πυρηνικό οπλοστάσιο αυξάνεται πιο γρήγορα από αυτό οποιασδήποτε άλλης χώρας, με περίπου 100 νέες κεφαλές ετησίως από το 2023, ανέφερε τον Ιούνιο το Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών για την Ειρήνη της Στοκχόλμης (Sipri).

Σενάρια διάδοσης των πυρηνικών όπλων

Το ενδεχόμενο να ξεσπάσει μια νέα κούρσα πυρηνικών εξοπλισμών είναι συνεπώς ορατό (αν θεωρήσουμε ότι οι εμπλεκόμενες πλευρές μπορούν να το αντέξουν οικονομικά). Και αυτό θα μπορούσε να συμβεί, σύμφωνα με ορισμένους αναλυτές, όχι μόνο μεταξύ των ΗΠΑ από τη μία πλευρά και της Ρωσίας (και της Κίνας) από την άλλη, αλλά και μεταξύ της Ε.Ε. και της Ρωσίας, πιθανώς με τις ΗΠΑ να είναι αυτές που μεταφέρουν πυρηνική τεχνολογία στους συμμάχους τους. Σε αυτό το σενάριο, η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα, η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία μπορεί να μην συγκρατούνται πλέον, με τις δύο πρώτες να επικαλούνται απειλή από την Κίνα ή και τη Βόρεια Κορέα και τις δύο τελευταίες από το Ισραήλ (έχοντας πιθανώς τεχνική υποστήριξη από το Πακιστάν).

Τουλάχιστον οι διήμερες συνομιλίες στο Άμπου Ντάμπι την εβδομάδα αυτή για το ουκρανικό ζήτημα έδωσαν την ευκαιρία σε ΗΠΑ και Ρωσία να δεσμευθούν ότι θα υιοθετήσουν "υπεύθυνες θέσεις" και ότι θα εργασθούν για την ταχεία επανέναρξη των συνομιλιών, όπως τουλάχιστον δήλωσε χθες ο Πεσκόφ. Κατά τα λοιπά, πραγματοποιήθηκε "μια εποικοδομητική και πολύ περίπλοκη εργασία" επί του ουκρανικού, η οποία και θα συνεχιστεί. Πάντως μόνο απτό αποτέλεσμα που ανακοινώθηκε δημόσια ήταν η ανταλλαγή αιχμαλώτων ανάμεσα στο Κίεβο και τη Μόσχα, η πρώτη από τον Οκτώβριο.