Του Κώστα Ράπτη

Ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, θέλει να εμφανίζεται ακλόνητος. "Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν θα υποχωρήσει μπροστά στους σαμποτέρ", δήλωσε ενώπιον συγκεντρωμένων οπαδών του, την ώρα που το κύμα αναταραχής στη χώρα του συμπλήρωνε δύο εβδομάδες, με απολογισμό τουλάχιστον 40 νεκρούς και 2.200 συλληφθέντες.

Ό,τι αρχικά ξεκίνησε ως διαμαρτυρία των εμπόρων του παζαριού για την εκτίναξη του πληθωρισμού και την κατάρρευση της ισοτιμίας του νομίσματος (στο φόντο πάντοτε των ασφυκτικών αμερικανικών κυρώσεων, αλλά και των μέτρων φιλελευθεροποίησης της κυβέρνησης Πεζεσκιάν), απέκτησε, ιδίως στις δυτικές επαρχίες που κατοικούνται από τις μειονότητες των Κούρδων και των Λουρί, εκρηκτική δυναμική, η οποία θέτει εκ νέου επί τάπητος το ερώτημα της επιβίωσης του ιρανικού καθεστώτος. Εξού και οι κυβερνώντες, μολονότι αρχικά αναγνώριζαν ως θεμιτές τις διαμαρτυρίες (με τις αντίπαλες φατρίες της εξουσίας να προσπαθούν να τις στρέψουν τη μία εναντίον της άλλης), πλέον μιλούν κυρίως για έξωθεν υποκινούμενα στοιχεία που εκμεταλλεύονται την κατάσταση.

Βέβαια, η κοινωνία του Ιράν είναι διαχρονικά επιρρεπής στις εξεγερσιακές εκδηλώσεις, όπως μαρτυρούν τα προηγούμενα του "Πράσινου Κινήματος" του 2009, οπότε καταγγέλθηκε νόθευση των εκλογών, του εκτεταμένου και πολύνεκρου ξεσηκωμού των πληβειακών στρωμάτων που προκάλεσε το 2019 η αύξηση της τιμής των καυσίμων, καθώς και του περισσότερο προβεβλημένου διεθνώς κινήματος της νεολαίας "Ζωή, Γυναίκα, Ελευθερία" το 2022 μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί, ενώ αυτή κρατούνταν για παραβίαση των κανόνων "ευπρεπούς ενδυμασίας".

Η τωρινή αναταραχή δεν έδειχνε μέχρι πρότινος να πλησιάζει σε ένταση και έκταση αυτήν των προηγούμενων περιπτώσεων. Άλλωστε ο περσινός "Πόλεμος των Δώδεκα Ημερών" με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ έδωσε μια ανάσα νομιμοποίησης στο καθεστώς, με την αναμενόμενη κινητοποίηση πατριωτικών αντανακλαστικών στον πληθυσμό, ενώ και οι μορφές καταστολής (π.χ. σε ό,τι αφορά τη γυναικεία περιβολή) έχουν γίνει πιο εκλεπτυσμένες, ώστε να μην ερεθίζεται η κοινωνία.

Χωρίς πρόσβαση στο Διαδίκτυο

Όμως γεγονός παραμένει ότι η αίσθηση του αδιεξόδου είναι διάχυτη, ενώ και τα γεωπολιτικά πλήγματα που έχουν υποστεί οι σύμμαχοι της Τεχεράνης στον λεγόμενο "άξονα της Αντίστασης" (Συρία, Λίβανο, Υεμένη) καταδεικνύουν την ευαλωτότητα της Ισλαμικής Δημοκρατίας, σε μια συγκυρία κατά την οποία ΗΠΑ και Ισραήλ δείχνουν να έχουν αποφασίσει να "τελειώνουν" με ό,τι θεωρούν ως πηγή της αμφισβήτησής τους στην περιοχή.

Εξού και τα τελευταία 24ωρα η εξέγερση δείχνει να έχει προσλάβει ενισχυμένη δυναμική, ιδίως σε παραμεθόριες υποβαθμισμένες περιοχές, όπως το Ιλάμ, όπου και η εισαγωγή όπλων είναι ευκολότερη και το κόστος για το καθεστώς είναι μεγάλο, εφόσον πρόκειται για κατεξοχήν περιοχές ανάπτυξης ιρανικών βαλλιστικών πυραύλων.

Άγνωστο παρέμενε μέχρι την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές τι έκταση θα λάμβαναν οι διαδηλώσεις που είχαν προγραμματισθεί για χθες το βράδυ στην ιρανική πρωτεύουσα, όπου την προηγουμένη είχαν σημειωθεί, ούτε λίγο ούτε πολύ, 38 μικρές ή μεγάλες συγκεντρώσεις.

Το ότι πάντως διεκόπη η πρόσβαση στο Διαδίκτυο και το καθεστώς πραγματοποίησε συγκεντρώσεις των δικών του οπαδών είναι ενδεικτικό μιας κλιμάκωσης της σύγκρουσης.

"Το κλείσιμο του Διαδικτύου παράλληλα με τη βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων εκθέτει ένα καθεστώς που φοβάται τον ίδιο τον λαό του", ανέφερε η ύπατη εκπρόσωπος της Ε.Ε., Κάγια Κάλας, σε ανάρτησή της στο X.
Την Πέμπτη ο Ντόναλντ Τραμπ απείλησε εκ νέου "να πλήξει πολύ δυνατά" το Ιράν αν οι Αρχές αντιδράσουν στις κινητοποιήσεις σκοτώνοντας διαδηλωτές, υπογράμμισε, ενώ χαιρέτισε "τον απίστευτο ενθουσιασμό του λαού να ανατρέψει το καθεστώς". Στην πραγματικότητα, βέβαια, όπως σημειώνει και ο ισραηλινός Τύπος, δεν έχει πραγματικό κίνητρο να εμπλακεί στρατιωτικά τη στιγμή ακριβώς που το Ιράν δείχνει βυθισμένο στις δικές του αντιφάσεις. Η δε ικανότητα ή και προθυμία των στρατηγικών εταίρων του Ιράν, ήτοι Κίνας και Ρωσίας, να στηρίξουν αποτελεσματικά τον γείτονά τους φαντάζει περιορισμένη. Η σιωπή των τελευταίων όλο το προηγούμενο διάστημα είναι χαρακτηριστική.

Ο εγκατεστημένος στην Καλιφόρνια γιος του πρώην σάχη του Ιράν, Ρεζά Παχλαβί, κάλεσε τους Ιρανούς σε μια νέα επίδειξη ισχύος στους δρόμους προκειμένου να ενισχυθεί η κινητοποίηση και "να αποδυναμωθεί περαιτέρω η καταπιεστική εξουσία του καθεστώτος".

Τα εναλλακτικά σενάρια

Σύμφωνα με ανάλυση του Χαμζέ Σαφαβί στην εφημερίδα "Le Monde", oι συνθήκες που επέτρεψαν την αμερικανική επέμβαση στη Βενεζουέλα δεν πληρούνται στην περίπτωση του Ιράν. Οι πιθανότητες μιας στοχευμένης επιχείρησης, με στόχο την απαγωγή ή εξουδετέρωση του ανώτατου ηγέτη, δεν είναι κατά συνέπεια μεγάλες. Το ζήτημα της διαδοχής του Αλί Χαμενεΐ, αντιθέτως, έχει κεντρική σημασία. Δεν αποκλείεται ο διάδοχός του να υιοθετήσει μια πιο πραγματιστική και μεταρρυθμιστική γραμμή. Εδώ και χρόνια γίνεται συζήτηση για έναν "Ιρανό Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν", που θα μπορέσει να προωθήσει ελεγχόμενες αλλαγές χωρίς να απειληθεί το σύστημα. Μεταξύ άλλων, κυκλοφορεί το όνομα του Χασάν Ροχανί, προέδρου της χώρας από το 2013 έως το 2021 και αρχιτέκτονα της πυρηνικής συμφωνίας του 2015.

Η οικονομική κατάσταση έχει προκαλέσει μεγάλο κύμα δυσαρέσκειας στη χώρα. Η οικονομία επιδεινώθηκε μετά την αποχώρηση των Αμερικανών από την πυρηνική συμφωνία του 2015. Αλλά δεν είναι ο μόνος λόγος των κινητοποιήσεων των τελευταίων ημερών. Μεταξύ των αιτημάτων των διαδηλωτών είναι η απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων και η πάταξη της διαφθοράς. Η διαφορά με τα προηγούμενα κινήματα βρίσκεται στη συσσώρευση αυτών των παραγόντων και στο χρονικό πλαίσιο των κυρώσεων. Κάθε κοινωνία που θα ήταν θύμα τέτοιων κυρώσεων, ακόμα και η πιο δημοκρατική, θα κατέβαινε στους δρόμους.

Οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ υπέρ των διαδηλωτών και το παράδειγμα της Βενεζουέλας αναπτερώνουν ασφαλώς τις ελπίδες των διαδηλωτών. Την ίδια στιγμή, όμως, οδηγούν και το καθεστώς να σκληρύνει τη στάση του. Αντίθετα με χώρες όπως η Λιβύη, το Ιράκ και η Συρία, ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού παραμένει πιστό στο καθεστώς. Μια άλλη κατηγορία πολιτών μπορεί να ασκεί κριτική, αλλά είναι πεισμένη ότι μια βίαιη πτώση του καθεστώτος θα οδηγούσε στο χάος. Το ιρανικό καθεστώς δεν είναι, λοιπόν, όσο εύθραυστο πιστεύουν πολλοί στη Δύση.

Όσο για μια νέα επιδρομή κατά του Ιράν, θα ήταν εξαιρετικά ριψοκίνδυνη και δαπανηρή για τις ΗΠΑ, χωρίς να διαφαίνεται κάποιο καθαρό όφελος. Οι αμερικανικές επεμβάσεις στο Ιράκ και το Αφγανιστάν (δύο πολύ πιο αδύναμους αντιπάλους) δεν οδήγησαν σε αποφασιστικές νίκες. Ένα αποδυναμωμένο, αλλά όρθιο Ιράν θα εξυπηρετούσε καλύτερα τα αμερικανικά συμφέροντα από την ολοκληρωτική κατάρρευση της Ισλαμικής Δημοκρατίας.