Της Rosa Balfour

Οι ΗΠΑ παραβίασαν τόσο το διεθνές όσο και το εσωτερικό δίκαιο με την απαγωγή του αυταρχικού ηγέτη της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο. Η επιχείρηση, η οποία ακολούθησε μήνες βομβαρδισμών εναντίον μικρών σκαφών στην Καραϊβική Θάλασσα, δείχνει με ωμό τρόπο ότι η διάβρωση της δημοκρατίας στο εσωτερικό και η αποδυνάμωση της διεθνούς τάξης που βασίζεται σε κανόνες αποτελούν δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

Το διεθνές δίκαιο ήταν πάντοτε εύθραυστο, εφαρμοζόταν επιλεκτικά και αντανακλούσε ισχύ και συμφέροντα, όχι μόνο κανόνες και ιδανικά. Ακόμη και η ατελής εφαρμογή αυτών των αρχών απαιτεί τη στήριξη δημοκρατικών κρατών και διεθνών θεσμών. Ωστόσο, οι περισσότερες ευρωπαϊκές αντιδράσεις στις ενέργειες των ΗΠΑ απέτυχαν να προσφέρουν αυτή την αναγκαία υπεράσπιση.

Πέρα από πιο ρητές δηλώσεις της Γαλλίας, της Νορβηγίας και της Ισπανίας, οι περισσότερες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις υποβάθμισαν την παραβίαση του διεθνούς δικαίου από τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, αποδεχόμενες την κατάσταση ως τετελεσμένο γεγονός και περιοριζόμενες στην έκφραση της ελπίδας ότι πλέον θα ληφθούν υπόψη οι διεθνείς κανόνες και οι δημοκρατικές φιλοδοξίες του λαού της Βενεζουέλας. Το τελικό αποτέλεσμα είναι ένας πλέον γνώριμος συμβιβασμός μεταξύ της προσπάθειας αποφυγής της οργής του Αμερικανού προέδρου και της επανάληψης της συνήθους λίστας αρχών. Πρόκειται, συνοπτικά, για την ιστορία της ευρωπαϊκής διαχείρισης της δεύτερης κυβέρνησης Τραμπ το 2025.

Οι υποτονικές ευρωπαϊκές αντιδράσεις αντανακλούν τη βαριά σκιά της επιρροής της Ουάσινγκτον στην ήπειρο, που τροφοδοτείται από φόβους ότι η Γροιλανδία θα αποτελέσει τον επόμενο σταθμό του τυχοδιωκτισμού του Τραμπ ή από τις ολέθριες συνέπειες μιας πιθανής εγκατάλειψης της Ουκρανίας από τις ΗΠΑ.

Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η στήριξη της τάξης που βασίζεται σε κανόνες αποτελεί ένδειξη αδυναμίας και αφέλειας. Οι γεωπολιτικοί καιροί έχουν αλλάξει, λένε: ευθυγραμμίσου με τους ισχυρούς και πέταξε στα σκουπίδια τις αρχές της παλιάς διεθνούς τάξης.

Άλλοι θα υποστηρίξουν ότι η ενέργεια του Τραμπ στη Βενεζουέλα είναι απλώς ένα ακόμη επεισόδιο σε ένα μακρύ ιστορικό καταπάτησης του διεθνούς δικαίου, από την εισβολή στο Ιράκ έως τα πρόσφατα πλήγματα στο Ιράν, για να μη μιλήσουμε για τη διακοσίων ετών ιστορία του αμερικανικού στρατιωτικού επεμβατισμού στη Λατινική Αμερική. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, οι ενέργειες των ΗΠΑ δεν διαφέρουν ηθικά από εκείνες της Ρωσίας στην Ουκρανία ή του Ισραήλ στη Γάζα, η διεθνής τάξη στην πραγματικότητα δεν υπήρξε ποτέ και η προσκόλληση στις σκονισμένες αρχές της συνιστά άρνηση της πραγματικότητας.

Ωστόσο, υπάρχουν πολλοί στρατηγικοί και πραγματιστικοί λόγοι για τους οποίους η Ευρώπη θα πρέπει να υπερασπιστεί πολύ πιο δυναμικά τους διεθνείς κανόνες στον κόσμο που η Ουάσινγκτον διαμορφώνει με ταχύ ρυθμό. Η στρατιωτική επιχείρηση στη Βενεζουέλα αποτελεί εφαρμογή της πρόσφατης Εθνικής Στρατηγικής Ασφαλείας των ΗΠΑ, με το "παράρτημα Τραμπ" στο Δόγμα Μονρόε, με στόχο την "αποκατάσταση της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας στη δυτική σφαίρα".

Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, ο οποίος εκ των υστέρων δικαιολόγησε την επιχείρηση στη Βενεζουέλα ως επιχείρηση κατά της διακίνησης ναρκωτικών, θεωρεί το δυτικό ημισφαίριο ως χώρο νόμιμης αμερικανικής δράσης ανεξαρτήτως του διεθνούς δικαίου. Αυτό αντανακλά μια αντίληψη γεωπολιτικής βασισμένης σε σφαίρες επιρροής, στην οποία οι μεγάλες δυνάμεις ασκούν έλεγχο και επιτρέπουν εδαφικό αναθεωρητισμό στις αντίστοιχες γειτονιές τους: η Ρωσία στην Ανατολική Ευρώπη, η Κίνα στη Νότια Σινική Θάλασσα και οι Ηνωμένες Πολιτείες στο δυτικό ημισφαίριο.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση ασκεί ένα είδος σφαίρας επιρροής στην ευρωπαϊκή ήπειρο, μεταξύ άλλων χάρη στην ικανότητά της να προσελκύει νέα μέλη. Όμως χρειάζεται να μπορεί να διακυβερνά αυτόν τον χώρο βάσει των δημοκρατικά και συλλογικά αποφασισμένων κανόνων και συνταγμάτων της, αντί να διαμορφώνεται από την αμερικανική πολιτισμική ιδεολογία ή τις Big Tech. Χρειάζεται να υπερασπιστεί τον Χάρτη του ΟΗΕ για να προστατεύσει τη Γροιλανδία και τη Δανία, να διασφαλίσει ότι η τύχη της Ουκρανίας θα εδράζεται στο διεθνές δίκαιο και τη δικαιοσύνη, να διαχειριστεί τις σχέσεις με εταίρους όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και να προωθήσει τις φιλοδοξίες της μελλοντικής της διεύρυνσης στα Βαλκάνια, την Ουκρανία και τη Μολδαβία.

Ο εδαφικός αναθεωρητισμός στην Ευρώπη, χωρίς διεθνείς αρχές και χωρίς ένα πλαίσιο διαπραγμάτευσης βασισμένο σε κανόνες, θα μπορούσε να απελευθερώσει δυνητικά καταστροφικές συνέπειες όχι μόνο σε εύθραυστες και διχασμένες περιοχές όπως τα Βαλκάνια και ο Νότιος Καύκασος, αλλά και για υφιστάμενα κράτη-μέλη της ΕΕ των οποίων το συνταγματικό καθεστώς εξακολουθεί να αμφισβητείται, όπως η Κύπρος, ή ακόμη και το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ισπανία.

Ένας δεύτερος στρατηγικός λόγος για τον οποίο οι Ευρωπαίοι θα πρέπει να στηρίζουν ακλόνητα τις διεθνείς αρχές είναι η οικοδόμηση καλύτερων σχέσεων με τις χώρες του λεγόμενου Παγκόσμιου Νότου. Η ευρωπαϊκή ρητορική απέναντί τους είναι εμποτισμένη με γλώσσα που προέρχεται από τον Χάρτη του ΟΗΕ, όμως η πρακτική εφαρμογή αυτών των αρχών αφήνει πολλά να επιθυμεί, για να το θέσουμε επιεικώς. Η αξιοπιστία της Ευρώπης στον κόσμο έχει διαβρωθεί εδώ και καιρό, γεγονός που έχει υπονομεύσει την αναζήτησή της για εταίρους στη στήριξη της Ουκρανίας, καθώς και την προσπάθειά της να βρει νέους εμπορικούς εταίρους, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες αναδιαμορφώνουν την παγκόσμια οικονομία γύρω από τα προστατευτικά τους συμφέροντα.

Η ΕΕ ανέκαθεν ταλαντευόταν μεταξύ περιφερειακού και παγκόσμιου προσανατολισμού. Πρόσφατα έχει κλίνει προς τον πρώτο, όμως η γεωπολιτική και οικονομική πραγματικότητα δείχνει ότι πρόκειται για μια ψευδή επιλογή. Εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες υιοθετούν σφαίρες επιρροής και η Ρωσία και η Κίνα την πολυπολικότητα, οι Ευρωπαίοι οφείλουν να οικοδομήσουν βαθύτερους δεσμούς με ομοϊδεάτες εταίρους σε όλο τον κόσμο, που προωθούν νέες προσεγγίσεις για την κλιματική αλλαγή, τη διεθνή δικαιοσύνη και την οικονομική ανάπτυξη. Πάνω απ’ όλα, οι Ευρωπαίοι χρειάζεται να είναι πολύ πιο ανοιχτοί στη μεταρρύθμιση του διεθνούς συστήματος ώστε να γίνει πιο συμπεριληπτικό.

Ένας ακόμη λόγος για την υπεράσπιση των αρχών της τάξης που βασίζεται σε κανόνες είναι η ανάκτηση της γλώσσας των δικαιωμάτων και της δημοκρατίας από εκείνους που πλέον τη χρησιμοποιούν καταχρηστικά. Οι εκ των υστέρων δικαιολογήσεις για την απομάκρυνση του Μαδούρο κυμάνθηκαν από την έλλειψη δημοκρατικής νομιμοποίησής του έως τον ρόλο του στη διακίνηση ναρκωτικών, για τον οποίο η πρώτη κυβέρνηση Τραμπ τον είχε ήδη απαγγείλει κατηγορίες.

Η ομιλία του αντιπροέδρου των ΗΠΑ, Τζ. Ντ. Βανς, στο Μόναχο τον Φεβρουάριο του 2025 και η Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας των ΗΠΑ είναι διάσπαρτες από αναφορές στην ελευθερία του λόγου και την πολιτική ελευθερία, απογυμνωμένες από το αρχικό τους νόημα. Η γλώσσα των "συμφωνιών" του προέδρου Τραμπ έχει μετατρέψει τη διπλωματία και τη διαμεσολάβηση σε επιχειρηματική συναλλαγή. Φιλορωσικοί πολιτικοί στην Ευρώπη χρησιμοποιούν τη λέξη "ειρήνη" ως συνώνυμο της συνθηκολόγησης της Ουκρανίας.

Η σταδιακή ιδιοποίηση της γλώσσας των διεθνών αρχών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κινδυνεύει τόσο να αδειάσει αυτές τις αξίες από το θεμελιώδες περιεχόμενό τους όσο και να στερήσει από όσους δεσμεύονται στην υπεράσπισή τους τα επιχειρήματα για να προωθήσουν τον σκοπό τους. Οι συνέπειες της διάβρωσης των δημοκρατικών κανόνων στο εσωτερικό και στο εξωτερικό θα διαρκέσουν πολύ περισσότερο από τον σημερινό ευρωπαϊκό φόβο —ή την έλξη— προς τη γεωπολιτική των σφαιρών επιρροής.

Διαβάστε το άρθρο στην αρχική του δημοσίευση εδώ.

Επιμέλεια - Απόδοση: Νικόλας Σαπουντζόγλου