Του Leonid Bershidsky

Εν μέσω του σφαγείου που αποτελεί ο πόλεμος στην Ουκρανία, ένας άνδρας φαίνεται να αισθάνεται πικρά "δικαιωμένος", αν και όχι πολύ χαρούμενος για το πώς έχουν εξελιχθεί τα πράγματα - είναι ο άνθρωπος ο οποίος έπαιξε τεράστιο ρόλο στην έναρξη της σύγκρουσης το 2014, ο Ιγκόρ Γκίρκιν, γνωστός και ως Στρέλκοφ.

Λίγοι άνθρωποι μισούνται τόσο πολύ στην Ουκρανία όσο ο Στρέλκοφ (θα χρησιμοποιώ το πολεμικό του ψευδώνυμο στο υπόλοιπο του άρθρου, αφού και ο ίδιος το προτιμά σε σχέση με το πραγματικό του όνομα). Τον Απρίλιο του 2014, αφότου η μεταβατική κυβέρνηση της Ουκρανίας ανακοίνωσε ότι θα έστελνε στρατεύματα για να καταστείλει τις φιλορωσικές ένοπλες εξεγέρσεις στις ανατολικές ουκρανικές επαρχίες, ο Στρέλκοφ πέρασε τα σύνορα της Ουκρανίας από τη Ρωσία με περίπου 50 άνδρες και προκάλεσε αρκετό όλεθρο προκειμένου να σύρει τον ρωσικό στρατό σε μια σύγκρουση στην οποία, τουλάχιστον αρχικά, ο Βλαντιμίρ Πούτιν. ήταν απρόθυμος να μπει.

Παραλίγο να καταφέρει τον Πούτιν να κάνει το 2014 εκείνο που κάνει σήμερα, ωστόσο ο Στρέλκοφ δεν έλαβε καμία ευγνωμοσύνη από το Κρεμλίνο, περιθωριοποιήθηκε και έγινε - έτσι φαινόταν αρχικά τουλάχιστον - κάτι μια (περίπου) περιθωριακή φιγούρα.

Δύο καρέκλες

Η κοινή πεποίθηση για τον Πούτιν ήταν μέχρι πρότινος ότι επρόκειτο για έναν πονηρό, σύγχρονο αυταρχικό ηγέτη ο οποίος ενδιαφερόταν περισσότερο για την αυτοσυντήρηση και τον πλουτισμό της κλίκας του, παρά για οποιοδήποτε είδος ιδεολογίας.

Αντίθετα, ο Στρέλκοφ πίστευε ρομαντικά σε μια εκδοχή της Ρωσικής Αυτοκρατορίας η οποία δεν υπήρξε ποτέ πραγματικά έξω από τη νοσταλγική ψευδοϊστορική λογοτεχνία. Ο Πούτιν ακολούθησε μια γραφειοκρατική και στη συνέχεια μια πολιτική καριέρα και εδραιώθηκε τελικά στην εξουσία, ενώ ο Στρέλκοφ είχε ως χόμπι να αναπαριστά ιστορικές μάχες και πολέμησε ως εθελοντής στην Υπερδνειστερία και στην πρώην Γιουγκοσλαβία.

Κι όμως, εν έτει 2022, ο Πούτιν είναι τόσο προσηλωμένος στην ιστορία, που δεν μπορεί να μιλήσει για τίποτε άλλο. Σε μεγάλο βαθμό, έχει προσεγγίσει την κοσμοθεωρία του Στρέλκοφ, παραιτούμενος του κυνισμού και του πραγματισμού του για χάρη ενός είδους δολοφονικού ιδεαλισμού.

"Έχω γράψει περισσότερες από μία φορές ότι ο πρόεδρος "κάθεται ταυτόχρονα σε δύο καρέκλες, οι οποίες σταδιακά απομακρύνονται κάτω από τον πισινό του", έγραφε πρόσφατα ο Στρέλκοφ στο κανάλι του στο Telegram.

"Οι δύο καρέκλες ήταν από τη μία πλευρά μια πατριωτική κρατική ιδεολογία, η οποία εκπροσωπείται από κάθε είδους στρατιωτικούς και πολιτικούς αξιωματούχους, και από την άλλη πλευρά ένα "φιλελευθερο-ολιγαρχικό" οικονομικό μοντέλο. Ο ταπεινός υπηρέτης σας σάς είχε προειδοποιήσει ότι, ενώ κάποιος θα μπορούσε να κάθεται άνετα  και στις δύο καρέκλες πριν από τα γεγονότα της Κριμαίας, έπειτα από αυτά το μοντέλο αυτό δεν ήταν πλέον βιώσιμο και ο πρόεδρος θα έπρεπε να επιλέξει μια από τις δύο καρέκλες - ή το να πέσει κάτω. Και τώρα - απίστευτα αργά, αλλά έστω κι έτσι - η επιλογή έγινε".

Πράγματι, ο Πούτιν φαίνεται ότι δεν ενδιαφέρεται για την ανοιχτή οικονομία που διατήρησε τα πρώτα 21 χρόνια της διακυβέρνησής του. Σίγουρα ενδιαφέρεται ελάχιστα για τις περιουσίες των πλουσιότερων Ρώσων ή για τις επιπτώσεις των άνευ προηγουμένου δυτικών κυρώσεων σε όλους τους ανθρώπους στη Ρωσία, από τους στενότερους φίλους του μέχρι εκατομμύρια απλούς εργαζόμενους. Δεν ακούει πλέον τους "συστημικούς φιλελεύθερους" γύρω του, τους αρχιτέκτονες της σχετικής ευημερίας της Ρωσίας η οποία τροφοδοτείτο από το πετρέλαιο και αποτελούσε το βάθρο της λαϊκής υποστήριξης στον Πούτιν. Η πρόσφατη "απόδραση" ενός βασικού "syslib", του Ανατόλι Τσουμπάις, ενός ανθρώπου στον οποίο ο Πούτιν οφείλει σε μεγάλο βαθμό την ανάδειξή του, είναι ένα σημάδι ότι αυτή η ομάδα δεν έχει πλέον θέση στο σύστημα εξουσίας υπό τον ηγέτη της Ρωσίας.

"Παράθυρο"

Αυτή η μεταμόρφωση καθιστά τις δηλώσεις Στρέλκοφ ένα σπάνιο διανοητικό "παράθυρο" προς το τι θα μπορούσε να κάνει ο Πούτιν στη συνέχεια, καθώς συνεχίζει το πνευματικό και διανοητικό του ταξίδι προς τα απόκρημνα εδάφη στα οποία πάντα κατοικούσε ο Στρέλκοφ - ένα ταξίδι που τελειώνει όταν πλέον οι δυο τους γίνονται δυσδιάκριτοι.

Όταν η μικροσκοπική ομάδα μαχητών του Στρέλκοφ, η οποία όπως φαίνεται χρηματοδοτήθηκε από τον πλούσιο Ρώσο εθνικιστή Κονσταντίν Μαλοφέεφ, πήρε τον έλεγχο της ουκρανικής πόλης Σλoβιάνσκ το 2014, έγινε πόλος έλξης για ντόπιους αποσχιστές, ομοϊδεάτες Ρώσους εθελοντές και ετερόκλητους στρατιώτες εκτός υπηρεσίας οι οποίες ενεργούσαν ως μισθοφόροι.

Ο Στρέλκοφ ανήλθε γρήγορα στον θώκο του "υπουργού Άμυνας" της αυτοαποκαλούμενης "Λαϊκής Δημοκρατίας του Ντόνετσκ", διοικώντας μια σημαντική δύναμη αποτελούμενη από ανθρώπους αμφιβόλου ποιότητας. Καθώς ο τακτικός ουκρανικός στρατός προχωρούσε και τελικά απώθησε τους μαχητές του Στρέλκοφ, ο Ρώσος κατέφυγε στην τακτική την οποία χρησιμοποιούν οι Ουκρανοί στην τρέχουσα σύγκρουση: οδήγησε τον στρατό των ανταρτών στην πόλη του Ντόνετσκ, όπου οι μάχες δρόμο τον δρόμο θα είχαν τεράστιο κόστος για τους Ουκρανούς. Στη συνέχεια, ο Πούτιν έστειλε - απρόθυμα - τα ρωσικά στρατεύματα προκειμένου να υποστηρίξουν τους αποσχιστές - η ήττα τους θα υπονόμευε τη λαϊκή ευφορία η οποία τού έδωσε τα καλύτερα δημοσκοπικά ποσοστά που είχε ποτέ μετά την προσάρτηση της ουκρανικής Κριμαίας στη Ρωσία.

Ο Στρέλκοφ, ωστόσο, ήταν μια αδιαμφισβήτητα απεχθής φιγούρα για να την υποστηρίξει ή ακόμα και να την ανεχτεί ο Πούτιν. Καθαιρέθηκε από "υπουργός" τον Αύγουστο του 2014, καθώς ο βοηθός του Πούτιν, Βλάντισλαβ Σούρκοφ, ανέλαβε "επιμελητής" των αποσχιστικών "λαϊκών δημοκρατιών", με την εντολή να γίνουν όσο το δυνατόν πιο άμεσα αυτοδύναμες και επομένως λιγότερο δαπανηρές για τη Ρωσία. Ο Πούτιν φαινόταν να ενδιαφέρεται για την ελαχιστοποίηση κάθε είδους κόστους, συμπεριλαμβανομένων εκείνου στην εξωτερική πολιτική. Ήθελε μια συμφωνία με τη Δύση και την πήρε με τη μορφή των Συμφωνιών του Μινσκ του 2014 και του 2015, με τη μεσολάβηση των ηγετών της Γερμανίας και της Γαλλίας.

"Η μεγαλύτερη τραγωδία για τους κατοίκους του Ντονμπάς είναι ότι τα ιδρυτικά δημοψηφίσματα των λαϊκών δημοκρατιών του Ντόνετσκ και του Λουγκάνσκ δεν αναγνωρίστηκαν αμέσως από τη Ρωσία όπως το δημοψήφισμα της Κριμαίας", είπε ο Στρέλκοφ σε συνέντευξή του σε δημοσιογράφο εκείνη την εποχή, παραπονούμενος ότι το Κρεμλίνο δεν μοιραζόταν τον δικό του ενθουσιασμό για περαιτέρω στρατιωτική δράση. "Οι ΛΔ ποτέ δεν πίστευαν ότι η εξέγερσή τους θα οδηγούσε σε ένα τόσο επαίσχυντο αποτέλεσμα όσο οι Συμφωνίες του Μινσκ".

Οκτώ χρόνια αργότερα, ο Πούτιν εγκατέλειψε το Μινσκ και αναγνώρισε τις "λαϊκές δημοκρατίες", λες και οι εκκλήσεις του Στρέλκοφ να είχαν μόλις φτάσει στα αφτιά του.

Η εγκατάλειψη της "προσποίησης"

Η χρονοκαθυστέρηση στην αποδοχή της συμβουλής του Στρέλκοφ φαίνεται να κοστίζει στον "Βλαντιμίρ τον εισβολέα". Ο πρώην "υπουργός Άμυνας", για παράδειγμα, δεν θα συμβούλευε ποτέ τον Ρώσο δικτάτορα να εισβάλει στην Ουκρανία τόσο "ευγενικά" όσο το πράττει: γνώριζε από τις εναπομείνασες πηγές του στα αποσχιστικά "κρατίδια" ότι οι Ουκρανοί ήταν πολύ καλύτερα προετοιμασμένοι να αντισταθούν τώρα σε σχέση με πριν από οκτώ χρόνια. Γι’ αυτό και η συχνά σαρκαστική κριτική του για τον σχεδιασμό της εισβολής της Ρωσίας. Απαντώντας στον πρόσφατο ισχυρισμό του ρωσικού γενικού επιτελείου ότι η Ρωσία δεν σχεδίαζε ποτέ να καταλάβει εξ εφόδου τις μεγάλες πόλεις της Ουκρανίας, ο Στρέλκοφ έγραψε:

"Σύμφωνοι: Απλώς σχεδίαζαν να τις καταλάβουν - Χάρκοβο, Τσερνίχιβ, Kίεβο, ολόκληρη τη λίστα. Η κατοχή δεν τους βγήκε, ωστόσο στην πραγματικότητα δεν σχεδίαζαν να πραγματοποιήσουν έφοδο - και έτσι δεν συγκέντρωσαν τις απαραίτητες δυνάμεις".

Τι θα έκανε διαφορετικά ο Στρέλκοφ; Πρώτον, θα εγκατέλειπε την επίσημη προσποίηση της "ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης" και θα άρχιζε να χρησιμοποιεί τη λέξη "πόλεμος". Τέρμα η συζήτηση για "αποστρατιωτικοποίηση και αποναζιστικοποίηση". Αντίθετα, ένας διακηρυγμένα υπαρξιακός πόλεμος μέχρι θανάτου. Αυτό το πλαίσιο, λέει ο Στρέλκοφ, θα επέτρεπε την κινητοποίηση της πολύ πιο πολυάριθμης στρατιωτικής δύναμης η οποία απαιτείται για την κατάκτηση και στη συνέχεια τον έλεγχο της Ουκρανίας.

Θα απέσυρε την επίσημη αναγνώριση από τον Ουκρανό πρόεδρο Βολόντιμιρ Ζελένσκι και την κυβέρνησή του συνολικά, κηρύσσοντάς τους ως "νομιμοποιημένους στόχους" προς εξόντωση. Θα αφαιρούσε όλα τα εμπόδια προκειμένου να πετύχει μια ολοκληρωτική νίκη, γιατί η μόνη εναλλακτική είναι μια εξίσου ολοκληρωτική ήττα. Ο Στρέλκοφ έχει τονίσει ότι ο Πούτιν θα καταλήξει αναπόφευκτα στα ίδια συμπεράσματα μέσα από τη συνήθη κυκλική διαδρομή του - ακριβώς όπως έφτασε στο συμπέρασμα του "αναπόφευκτου" της εισβολής του Φεβρουαρίου.

Συγγένεια εγκληματιών πολέμου

Αν υπάρχει κάποιου είδους λογική στις πρόσφατες ενέργειες του Πούτιν, τελικά αυτή είναι η στρεβλή λογική του Στρέλκοφ, η λογική του "Αυτοκρατορία ή Θάνατος". Η συγγένειά τους είναι πλέον εκείνη των εγκληματιών πολέμου: ο Στρέλκοφ καταζητείται από τις ολλανδικές αρχές για τον φερόμενο ως ρόλο του στην κατάρριψη επιβατικού αεροσκάφους της Malaysian Airlines το 2014 πάνω από την ανατολική Ουκρανία και ο Πούτιν δεν θα είναι ποτέ ασφαλής από τη διεθνή Δικαιοσύνη για την σχεδόν πλήρη καταστροφή ουκρανικών πόλεων όπως η Μαριούπολη και η Βολνοβάχα. Εάν ο Πούτιν χάσει τον πόλεμο, θα τελειώσει και η σχετική ασφάλεια του Στρέλκοφ στη Μόσχα. Για τον πρώην "υπουργό Άμυνας", η ήττα δεν είναι αφηρημένη έννοια - είναι υπαρξιακή απειλή. Αυτό ισχύει και για τον ίδιο τον Πούτιν.

Καθώς διάβαζα τα παθιασμένα σχόλια του Στρέλκοφ, ευχόμουν να είχα δώσει περισσότερη προσοχή στις φωνασκίες του νωρίτερα. Μακάρι να είχα προσέξει τη σαφή σύνδεση μεταξύ των ιδεών του και της αυξανόμενης εμμονής του Πούτιν με την ιστορία, μεταξύ της επιμονής του Στρέλκοφ να σβήσει το ίδιο το όνομα "Ουκρανία" από τον χάρτη και να το αντικαταστήσει με το "Μαλορόσια" (Μικρή Ρωσία) και της περιφρόνησης του Πούτιν για τους Ουκρανούς ως λαό.

Αν είχα παρατηρήσει πόσο κοντά είχαν πλησιάσει οι πεποιθήσεις των δύο ανδρών, δεν θα εκτιμούσα λανθασμένα την αποφασιστικότητα του Πούτιν να καταστρέψει δύο χώρες - τη γειτονική του και τη δική του, που είναι και δική μου - στο όνομα μιας αποκρυφιστικής ανάγνωσης της ιστορίας.

Φοβάμαι ότι δεν υπάρχει πλέον επιστροφή για τον δικτάτορα: πρέπει να πάει εκεί όπου τον περίμενε ο Στρέλκοφ όλα αυτά τα χρόνια. Και ακόμα κι αν υπάρξουν φαινομενικές νίκες στην πορεία, ο δρόμος αυτός οδηγεί στην πιο πικρή ήττα που υπάρχει.