Του Σπύρου Δημητρέλη

Ο θάνατος του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ δεν λέει πολλά στους σημερινούς νέους. Μιλάει περισσότερο στους άνω των 50 ετών. Δηλαδή στις γενιές που έζησαν την εποχή του ψυχρού πολέμου, του σιδηρούν παραπετάσματος ή αλλιώς του ανατολικού μπλοκ. 

Πράγματα που στους σημερινούς νέους φαντάζουν αυτονόητα ήταν αντικείμενα επιστημονικής φαντασίας τη δεκαετία του ’70 και του ’80. Οι σημερινοί 20άρηδες κάτοικοι της Δρέσδης στην Ανατολική Γερμανία ή της Σόφιας στη Βουλγαρία μπορούν με την αστυνομική τους ταυτότητα να ταξιδέψουν σε όλη την Ευρώπη και με το διαβατήριό τους σε ολόκληρο τον κόσμο. Μπορούν να κριτικάρουν ανοικτά την κυβέρνησή τους χωρίς να φοβούνται το διωγμό τους. Έχουν αμέτρητες πηγές πληροφόρησης και όχι μόνο την κρατικά διευθυνόμενη ενημέρωση. 

Οι πρόγονοί τους ζούσαν μέσα σε χώρες φυλακές, όπου τα όπλα των συνοριοφυλάκων ήταν κυρίως στραμμένα προς τα μέσα, προς τους πολίτες της ίδιας της χώρας που φρουρούσαν. Το τείχος του Βερολίνου, με τις εκτελέσεις όσων προσπαθούσαν να διαφύγουν από τον "σοσιαλιστικό παράδεισο", ήταν η ντροπή της ανθρωπότητας. 

Αυτό στο οποίο είχαν καταντήσει τα καθεστώτα του υπαρκτού σοσιαλισμού με την κατάργηση βασικών ελευθεριών, όπως αυτή της μετακίνησης, της πληροφόρησης και της έκφρασης γνώμης, ήταν ένας βαθύς ολοκληρωτισμός. Σχεδόν το σύνολο της ζωής των πολιτών ήταν ελεγχόμενο "κεντρικά". Μια κεντρική επιτροπή, στο όνομα του συμφέροντος των πολιτών, χωρίς ουσιαστική αντιπολίτευση, αντίλογο ή λαϊκή νομιμοποίηση αποφάσιζε σχεδόν για τα πάντα. Πόση και ποια θα είναι η οικονομική παραγωγή, πόση και ποια θα είναι η ψυχαγωγία, η ενημέρωση, ακόμη και η επαγγελματική εξέλιξη των πολιτών. 

Αυτό που ξεκίνησε ως η ανθρώπινη απάντηση "στην βαναυσότητα του καπιταλισμού και των δυνάμεων της αγοράς", κατέληξε σε ένα άκρως καταπιεστικό καθεστώς, μια ατελείωτη γραφειοκρατία που οδήγησε τους πολίτες του στη φτώχεια, τη μιζέρια και την ανέχεια. 

Ο Γκορμπατσόφ, ο τελευταίος ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης, παρέλαβε τα κλειδιά όταν το καθεστώς ξεκινούσε την πορεία προς το τέλος του. Οι πολίτες κουρασμένοι από την καταπίεση, οι νέοι με ελπίδες για κάτι καλύτερο. Πολλοί λαοί με εθνική συνείδηση απαίτησαν αυτοδιάθεση και εθνική χειραφέτηση. Ο Γκορμπατσόφ, επικριτής άλλωστε της σταλινικής εποχής, αντί να απαντήσει όπως οι προκάτοχοί κατεβάζοντας τα τεθωρακισμένα για να πνίξει στο αίμα τους εξεγερμένους, απάντησε με ένα κύμα μεταρρυθμίσεων που στη βάση τους είχαν τη σχετική αποκέντρωση της λήψης οικονομικών αποφάσεων με εισαγωγή στοιχείων λειτουργίας της αγοράς. Βασικός στόχος η αύξηση της παραγωγικότητας και του βιοτικού επιπέδου των πολιτών. 

Οι εξελίξεις, ωστόσο, των ξεπέρασαν. Ήταν τόσο σαθρή η θεμελίωση του καθεστώτος στις κοινωνίες, που οι πρώτες σταγόνες πολιτικών και κοινωνικών ελευθεριών έγιναν απαίτηση των πολιτών για ξήλωμα των πάντων. Η εικόνα του τείχους του Βερολίνου να πέφτει με χιλιάδες Ανατολικογερμανούς να συρρέουν μαζικά στην έξοδο και να γιορτάζουν ωσάν να είχαν απελευθερωθεί από τον χειρότερο δυνάστη σάρωσε τα πάντα. Ο Γκορμπατσόφ, με μια στωικότητα θα έλεγε κανείς, επέλεξε να αφήσει τις εξελίξεις να τρέξουν. Τερμάτισε τον ψυχρό πόλεμο, ξεκίνησε τις προσπάθειες πυρηνικού αφοπλισμού, έδωσε θρησκευτικές ελευθερίες, δήλωσε έμπρακτα ότι θέλει ειρήνη. 

Μαζί με την πολιτική σταδιοδρομία του Γκορμπατσόφ τερματίστηκε λοιπόν και ο υπαρκτός σοσιαλισμός στην ευρωπαϊκή εκδοχή του που ήταν και η πιο βαρύνουσα στην ιδεολογική διαμάχη με τις φιλελεύθερες δημοκρατίες της οικονομίας της αγοράς. 

Ωστόσο, περισσότερες από τρεις δεκαετίες μετά, πολλές από τις πληγές που άφησαν τα καθεστώτα του υπαρκτού σοσιαλισμού στους λαούς που τον υπέστησαν δεν έχουν κλείσει πλήρως. Οι χώρες της ανατολικής Ευρώπης παραμένουν, κατά κανόνα, οι φτωχότερες της Ευρώπης. Οι δεκαετίες της καταπίεσης έχουν αφήσει τα σημάδια τους στις πολιτικές επιλογές των λαών τους. Σε πρώην σοσιαλιστικές χώρες, ακραίες ή λαϊκιστικές πολιτικές δυνάμεις είναι κυρίαρχες (βλ. Ουγγαρία, Πολωνία). Στις επαρχίες της πρώην Ανατολικής Γερμανίας το λαϊκιστικό ακροδεξιό AFD εμφανίζει τα υψηλότερα ποσοστά. Πού; Στις επαρχίες της "Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας". Που αποδείχθηκε από την ιστορία και τα αποτελέσματά της ότι ούτε "Λαϊκές", ούτε "Δημοκρατίες" ήταν οι πρώην σοσιαλιστικές χώρες, γι’ αυτό και κατέρρευσαν. Στην ίδια τη Ρωσία υπάρχει ανοχή σε ένα καταπιεστικό και ανελεύθερο καθεστώς το οποίο μάλιστα έχει αιματοκυλήσει την Ουκρανία. 

Χρωστάμε ένα ευχαριστώ στον Γκορμπατσόφ που με τις πράξεις και τις αποφάσεις του άφησε τις εξελίξεις να τρέξουν. Επειδή αποδείχθηκε ότι πίστευε πως όταν μια κυβέρνηση εξετάζει την επιλογή να στρέψει τα όπλα κατά των πολιτών της, δεν αξίζει τελικά να υπάρχει.