Συνεχης ενημερωση

    Τετάρτη, 13-Οκτ-2021 00:05

    Τι πιστεύουμε για τις πεποιθήσεις

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου
    Φανταστείτε ότι βρίσκεστε σε ένα σκοτεινό σοκάκι όπου ξαφνικά πετάγεται µπροστά σας ένας βρωµερός τύπος ο οποίος βάζει το πρόσωπό του κοντά στο δικό σας και λέει: "Ποια είναι η µεγάλη ιδέα;".

    Ο καθένας έχει τον δικό του µύθο για τη δηµιουργία. Ιδού ο δικός µου. Ο Θεός, στο πλαίσιο της απέραντης σοφίας του, έδωσε στον άνθρωπο την... αυταπάτη, θεωρώντας ότι, εάν µπορεί να εξαπατήσει µε επιτυχία τον εαυτό του, θα ήταν ευκολότερο να ξεγελάσει και τους άλλους.

    Πριν από χρόνια διάβασα µια ανέκδοτη ιστορία για την ουτοπική κοινότητα του Zoar, τον 19ο αιώνα. Υπήρχε µια σύντοµη αναφορά σε ένα βιβλίο δικαστικής ψυχολογίας. Και, παρότι προσπάθησα πολύ, δεν µπόρεσα να το βρω έκτοτε. Η ιστορία αφορά τον τελευταίο εν ζωή κάτοικο της Zoar, µια γυναίκα η οποία στο νεκροκρέβατό της ξεστόµισε τα ακόλουθα λόγια: "Σκεφτείτε όλες αυτές τις θρησκείες. Δεν µπορεί να έχουν όλες δίκιο. Ωστόσο, µπορεί όλες να κάνουν λάθος".

    Για µένα, τα λόγια της αποκαλύπτουν την ύπουλη φύση της πίστης. Δηλαδή ότι µπορούµε να πιστεύουµε ό,τι θέλουµε να πιστεύουµε. Και συχνά το πράττουµε. Αλλά κατά πάσα πιθανότητα αυτό που πιστεύουµε είναι λάθος. Και ίσως όχι απλώς λάθος. Ίσως είναι ακόµα και χαζό.

    Εποµένως, πιστεύω ότι το να πιστεύεις οτιδήποτε αποτελεί ένα αέναο λάθος. Και ο µεγαλύτερος απατεώνας όλων είναι ο εαυτός µας.

    Φανταστείτε ότι βρίσκεστε σε ένα σκοτεινό δροµάκι. Όχι στη σπηλιά του Πλάτωνα − σίγουρα όχι. Δεν θα ήθελα να φανταστώ τον εαυτό µου στη σπηλιά του Πλάτωνα και, ούτως ή άλλως, εάν πιστεύουµε στον Πλάτωνα, βρισκόµαστε όλοι στη σπηλιά του. Φαντάζοµαι κάτι διαφορετικό. Ένα σκοτεινό δροµάκι όπου άξαφνα µε πλησιάζει ένας βρώµικος τύπος που χώνει το πρόσωπό του στο δικό µου και µου λέει: "Ποια είναι η µεγάλη ιδέα;".

    Πώς πρέπει να απαντήσω; Θα µπορούσα να µπήξω το "µαχαίρι" − παρότι διστάζω να χρησιµοποιήσω αυτήν τη φράση όταν µιλώ για µια συνάντηση µε έναν τύπο σε ένα σκοτεινό δροµάκι. Σαφώς, µε προκαλεί. Θεωρεί ότι έχω κάποια εξωφρενική, βαρυσήµαντη και πιθανότατα εξεζητηµένη ιδέα. Για παράδειγµα, ίσως θα µπορούσα να πω ότι δεν υπάρχει δικαιοσύνη, ή ότι η αλήθεια είναι ξεκάθαρα σχετική, ή ότι ο πόνος στο πόδι είναι χειρότερος από αυτόν στο αυτί. Ή, ίσως, ότι η ύλη είναι σωµατίδια, ή κύµατα, ή, εάν πραγµατικά θέλω να το παίξω έξυπνος, θα µπορούσα να πω ότι είναι και τα δύο. Θα µπορούσα να ακολουθήσω την τακτική του Αλφ στην οµώνυµη εκποµπή του NBC και να του επιστρέψω την ερώτηση: "Γιατί όταν πρόκειται για πλοίο λέµε φορτίο και όταν πρόκειται για αυτοκίνητο αποστολή;".

    Είµαι πανευτυχής που δεν πήγα σε πανεπιστήµιο της Ivy League. Ο γλοιώδης τύπος − τον είπα βρώµικο αρχικά; Λοιπόν, ο βρώµικος και γλοιώδης τύπος πιθανότατα θα µε µαχαιρώσει µέχρι θανάτου.

    Εποµένως, τι πρέπει να πω σε αυτόν τον τύπο; Θα µπορούσα να πω ότι "δεν υπάρχουν πραγµατικά µεγάλες ιδέες. Ή, εάν υπάρχουν, δεν έχω εγώ µία από αυτές".

    Ένα τέτοιο επιχείρηµα θα µπορούσε να αποδειχθεί αναποτελεσµατικό και πιθανότατα εριστικό. Αυτός θα µπορούσε να πει ότι η µη απάντηση της ερώτησης δεν είναι αποδεκτή.

    Αυτό που κρύβει, όµως, η ερώτηση "Ποια είναι η µεγάλη ιδέα" είναι το "Ποια είναι η δική σου µεγάλη ιδέα;". Ποια είναι η παράλογη υπόθεσή σου, η γελοία πεποίθησή σου, η οποία ισχυρίζεσαι ότι αποτελεί µια µεγάλη ιδέα που µπορεί να αλλάξει τη ζωή;

    Συχνά βρίσκουµε τις µεγάλες ιδέες µέσα σε ένα ευρύτερο δυσάρεστο πλαίσιο: κάποιος µας εξηγεί (άνδρας, γυναίκα, δεν έχει διαφορά) κάποιο µυστήριο του σύµπαντος. Η λύση στο τελευταίο θεώρηµα του Φερµά, η µετατόπιση του περιηλίου του Ερµή, η προέλευση των ειδών... Όλοι µας έχουµε συναντήσει εκλαϊκευτές τέτοιων ιδεών που προσφέρονται να µας βοηθήσουν να τις κατανοήσουµε. Αλλά τι νόηµα έχει αυτό εάν δεν µπορούµε να κατανοήσουµε αυτές τις ιδέες µόνοι µας;

    Το 2010 πήρα συνέντευξη από τον µαθηµατικό Benoît Mandelbrot, λίγο πριν αποβιώσει. Ήθελα τόσο πολύ να µου πει την ιστορία για το πώς ανακάλυψε τη µορφοκλασµατική (fractal) γεωµετρία, που αναµφισβήτητα αποτελεί µια µεγάλη ιδέα. Αλλά εκείνος δεν ήθελε. Μου είπε ότι η µεγάλη ιδέα γι’ αυτόν δεν ήταν τα µορφοκλάσµατα. Μου µίλησε για τη δουλειά του πάνω στις χρηµατοπιστωτικές αγορές, έναν πρόδροµο της θεωρίας του για την τάξη εν µέσω χάους. Ωστόσο, για τον Mandelbrot, η µεγάλη ιδέα ήταν ότι θα µπορούσε να έχει µεγάλες ιδέες. Ίσως η µεγάλη ιδέα να είναι ότι υπάρχουν τέτοιες.

    Δεν ξέρω αν ο Mandelbrot πίστευε ότι τα µορφοκλάσµατα ήταν µια µεγάλη ιδέα. Είναι δύσκολο να πιστέψουµε το αντίθετο. Ίσως κάποιοι άλλοι έπρεπε να τον πείσουν γι’ αυτό. Αλλά στο τέλος µου είπε κάτι πολύ πολύ "δυνατό", που δεν θα ξεχάσω ποτέ. Ήταν για τις στιγµές διορατικότητας και κατανόησης. Μου είπε ότι είναι σαν βαριές κουρτίνες που άξαφνα τραβιούνται για να αποκαλύψουν κάτι βαθυστόχαστο για το σύµπαν.

    Ίσως η µεγάλη ιδέα είναι να ανακαλύψετε κάτι που κανείς δεν είχε διανοηθεί προηγουµένως. Ίσως η µεγάλη ιδέα είναι κάτι που φωτίζει τον κόσµο. Η γλώσσα µάς δίνει τη δυνατότητα να λέµε ψέµατα. Μας δίνει, όµως, και τη δυνατότητα να αναζητήσουµε την αλήθεια. Θα µπορούσε η πραγµατικά µεγάλη ιδέα να είναι η αντιπαράθεση µιας φράσης µε τον κόσµο γύρω της; Δεν γνωρίζω. Απλώς ελπίζω ότι ο γλοιώδης, βρώµικος τύπος στο δροµάκι δεν σκοπεύει να µε σκοτώσει.

    * Ο Errol Morris είναι συγγραφέας και σκηνοθέτης. Η τελευταία του ταινία είναι το "My psychedelic love story".

    ©2021 The New York Times Company and Errol Morris

    Διαβάστε ακόμα για:

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ