Συνεχης ενημερωση

    Τρίτη, 05-Οκτ-2021 00:10

    Λογική και πίστη

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

     

    Η λογική και η πίστη είναι ασύµπτωτες έννοιες. Δεν είναι, όµως, αναγκαστικά ανταγωνιστικές, γιατί συνήθως ρυθµίζουµε τις ενέργειές µας µε τη λογική και εξασφαλίζουµε την ισορροπία µε την πεποίθηση ότι όλα θα πάνε καλά. Υπάρχουν, βέβαια, λογικές ενδείξεις ότι το φυσικό µας περιβάλλον υφίσταται σοβαρές προσβολές από τη δραστηριότητά µας ώστε να δοκιµάζεται η πίστη µας στην πρόνοια των ανθρώπων. Ελπίζουµε, όµως, ότι υπάρχει ακόµη χρόνος ώστε αυτή η πρόνοια να εκδηλωθεί. 

    Στον τοµέα των παγκόσµιων πολέµων φαίνεται να έχουµε αποκτήσει πλέον διδακτικές εµπειρίες ώστε να µην επαναλαµβάνουµε τα δύο φοβερά προηγούµενα. Κάτι ανάλογο µάλλον ισχύει για την πυρηνική απειλή, τουλάχιστον ανάµεσα στους ισχυρούς του κόσµου. 

    Ως άτοµα είµαστε εξαιρετικά προικισµένοι για την επιβίωση. Τα προβλήµατα συνδέονται κυρίως µε τη συνύπαρξη και τη σχέση µε τους άλλους. Είναι πραγµατικά περίεργο ότι η σύγχρονη φιλοσοφία δεν ασχολείται µε το ζήτηµα της αρετής, που υπήρξε το κύριο αντικείµενο της αναζήτησης στη βιοθεωρία των αρχαίων. Το θάρρος, η µεγαλοψυχία, η µετριοπάθεια και η δικαιοσύνη, κατά Αριστοτέλη, είναι αρετές που διευκολύνουν την κοινωνική συµβίωση. 

    Η κατοπινή ατοµική συνείδηση έχει στην ιστορία µας έναν αόρατο ρυθµιστή, τον Θεό. Η θρησκεία, κάθε µονοθεϊστική θρησκεία, έχει έναν αρχιτέκτονα που προνοεί για τους πιστούς. Όταν ο µεγάλος ωτακουστής των προσευχών χαθεί, τότε το άτοµο προσπαθεί να τον αντικαταστήσει, ενδεχοµένως µε µια κοσµική ιδεολογία.

    Η επιστροφή κάποιων πιστών του δεύτερου και του τρίτου κόσµου έρχεται µε βία να αναπληρώσει τις αποτυχίες µιας κοσµικής θρησκείας. Στη Μέση Ανατολή το Ισλάµ ρίχνει απειλητικές µατιές στην άθεη Δύση. Όµως δεν είναι όλη η Δύση άθεη. Οι ΗΠΑ του Ντόναλντ Τραµπ απέδειξαν ότι και ο πρώτος κόσµος πλήττεται και αυτός από τον παραλογισµό και τη θρησκοληψία. Ο εσµός των οπαδών του απελθόντος προέδρου που επιτέθηκε στο Καπιτώλιο τον Ιανουάριο αυτού του έτους δεν επέφερε καµία τιµωρία στον πρωταγωνιστή του. Σε µια διαιρεµένη Αµερική είναι δυνατό το Ρεπουµπλικανικό Κόµµα να γίνει ο φορέας της αντίστασης στις δηµοκρατικές αρχές, όπως τις ξέρουµε. 

    Με την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισµού ο καπιταλισµός κυριάρχησε στον κόσµο χωρίς αντιπάλους. Δεν πρόκειται µόνο για τον φιλελεύθερο καπιταλισµό, τον οποίο γνωρίσαµε στο δυτικό κόσµο, αλλά και για νέο είδος που χειρίζονται ολιγάρχες και αυταρχικοί ηγέτες, όπως τα οικονοµικά συστήµατα της Κίνας και της Ρωσίας. Και η µεν Κίνα επιδόθηκε στην κατάκτηση της παγκόσµιας αγοράς µε τη βοήθεια του κράτους της, η δε Ρωσία έγινε µια τριτοκοσµική παραγωγός ενέργειας, κάτι σαν τη Σαουδική Αραβία µε καλύτερο εκπαιδευτικό σύστηµα. Στην Ανατολική Ευρώπη οι ανισότητες αντιµετωπίζονται από λαϊκιστές ηγέτες µε περισσότερο εθνικισµό και λιγότερη κοινωνική πρόνοια. Στις ΗΠΑ του Τραµπ έγινε κάτι ανάλογο, µε αποτέλεσµα να διευρυνθεί η εισοδηµατική διαφορά µεταξύ των ολίγων φορολογικά ευνοούµενων και των πολλών µη ευνοούµενων.

    Στο δυτικό παρελθόν τα συνδικάτα, η δηµόσια εκπαίδευση, η φορολογία των υψηλών εισοδηµάτων και οι κρατικές παροχές διατηρούσαν την κοινωνική ισορροπία. Όµως τις τελευταίες δεκαετίες και ο δυτικός κόσµος εγκαταλείπει αυτές τις πρακτικές και ελκύεται από το κινεζικό πρότυπο. 

    Παρ’ όλες τις ανισορροπίες στην κατανοµή εισοδηµάτων, η παγκόσµια οικονοµία φαίνεται ότι θα γνωρίσει ανάκαµψη. Το εµπόριο διεθνώς διατηρήθηκε σε υψηλά επίπεδα, ώστε να µη δηµιουργηθεί µεγάλη υποχώρηση στην παραγωγικότητα από την πανδηµία του πλανήτη. Η υπερχρέωση της Δύσης αποτελεί ανασχετικό παράγοντα στην ανάπτυξη, αλλά δεν φαίνεται να την εµποδίζει. Το περιβάλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανακάµπτει παρά τις πρόσφατες αναποδιές και διαφορές ιδεολογίας ανάµεσα στη δυτική και την ανατολική πλευρά της ηπείρου. Ο καπιταλισµός κυριαρχεί πάντοτε µε όλα του τα µειονεκτήµατα. 

    Μας περιτριγυρίζουν πολλοί µελλοντικοί κίνδυνοι και εµείς µπορούµε να αντιτάξουµε σ’ αυτούς τη λογική και την πίστη σε κάποιες αρχές.

    Ο Αµερικανός οικονοµολόγος Μπράνκο Μιλάνοβιτς ("Capitalism Alone. The Future of the System that Rules the World", Harvard, 2019) θέτει τρία προβλήµατα επί τάπητος:

    1. Την άνιση κατανοµή του εισοδήµατος διεθνώς.
    2. Την πρόκληση της Κίνας, η οποία τείνει να γίνει πρότυπο της Δύσης.
    3. Την ανάγκη ρύθµισης των αγορών.

    Η παγκοσµιοποίηση βοηθάει ορισµένες φτωχές χώρες να προοδεύσουν, όµως διατηρεί εκεί τους µισθούς σε χαµηλά επίπεδα, ενώ παράλληλα πλήττει τους υψηλά αµειβόµενους εργάτες του πρώτου κόσµου. Τα προβλήµατα αυτά είναι δυνατό να αντιµετωπισθούν κυρίως σε εθνικό επίπεδο, αλλά µε διακρατικές συµφωνίες, ώστε να µην υπολείπονται κάποιες χώρες έναντι άλλων. 

    Εχουµε εισέλθει σε περίοδο καπιταλισµού χωρίς ηθικές αναστολές και συχνά χωρίς δηµοκρατικές αρχές. 

    Οι µεγάλες προσδοκίες της ανθρωπότητας κρέµονται από την κοινωνική δικτύωση και την τεχνητή νοηµοσύνη. Στο πεδίο της κοινωνικής δικτύωσης η συζήτηση µε το κοινό βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη. Ο κ. Ζούκερµπεργκ του Facebook ισχυρίζεται ότι τα µέσα αποτελούν εργαλεία και τίποτα άλλο. Ο αντίλογος στους ισχυρισµούς των ιδιοκτητών των µέσων διατυπώνεται καλύτερα µε τα λόγια του Σωκράτη στον "Γοργία" του Πλάτωνα: "Υπάρχει διαφορά ανάµεσα σ’ αυτό που φαίνεται αγαθό και σ’ αυτό που είναι πραγµατικά".

    Έτσι, οι εταιρείες που διακινούν την κοινωνική δικτύωση φαίνεται µεν ότι επιτελούν κοινωφελές έργο, ενώ στην ουσία ιδιοποιούνται τον χρόνο και την προσοχή των χρηστών, που είναι και το πραγµατικό τους προϊόν. Οι ίδιοι οι χρήστες της κοινωνικής δικτύωσης είναι το προϊόν της. Οι προτιµήσεις, το ιστορικό και τα µελλοντικά σχέδια των χρηστών-προϊόντων προσφέρουν µια ποσοτική βάση δεδοµένων χωρίς προηγούµενο, από την οποία αντλούν πληροφορίες οι εταιρείες κάθε στιγµή και όχι πάντα για καλό. 

    Έχοντας περιγράψει ήδη τους κινδύνους για το δηµοκρατικό µας σύστηµα, θα ήταν πλεονασµός να εξηγήσουµε την απειλή των µέσων κοινωνικής δικτύωσης για την ελευθερία των συνειδήσεων. 

    Μας περιτριγυρίζουν πολλοί µελλοντικοί κίνδυνοι και εµείς µπορούµε να αντιτάξουµε σ’ αυτούς τη λογική και την πίστη σε κάποιες αρχές. Υπάρχει ευτυχώς και η παρακαταθήκη του Σωκράτη για να µας καθοδηγεί.

    * Ο κ. Θάνος Μ. Βερέµης είναι Οµότιµος Καθηγητής ΕΚΠΑ και Αντιπρόεδρος ΕΛΙΑΜΕΠ.

    Διαβάστε ακόμα για:

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ