Συνεχης ενημερωση

    Κυριακή, 25-Απρ-2021 08:37

    Στον απόηχο του ‘21, ένας πατριωτισμός στην ώρα του: η μεγάλη εθνική ευεργεσία

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Γιώργου Ι. Κωστούλα

    Το πώς "φτιάχνεται" η πατρίδα είναι το ζήτημα και όχι το πώς γεννιέται, θα πει ο Μακρυγιάννης, όταν την ευψυχία των αγωνιστών, η οποία χρειάστηκε για την αίσια έκβαση του αγώνα, θα διαδεχθούν οι δυσκολίες της οικοδόμησης του νέου κράτους, με όλα τα γνωστά και λυπηρά συντρέξαντα.

    Είχε προηγηθεί η ομιλία του Κολοκοτρώνη, το 1838, στην Πνύκα, όπου ο αγράμματος αλλά όχι απλοϊκός οπλαρχηγός, θα κάνει διάκριση μεταξύ της άφρονος "επιθυμίας της ελευθερίας" που χρειαζόταν η επανάσταση και της "φρονίμου ελευθερίας" που τώρα απαιτεί η ειρηνική κοινωφελής διακυβέρνηση. Σπαραχτική η έκκλησή του προς τους νέους: (εσείς) "να σκλαβωθείτε εις τα γράμματά σας"…

    Έτσι ακριβώς είχαν τα πράγματα. Το πιο δύσκολο για τους ελευθερωμένους Έλληνες ήταν ότι τον αγώνα έπρεπε να τον διαδεχθεί ο μόχθος. Όμως, μια τέτοιου είδους φρόνηση θα ήταν άδικο να την περιμένει κανείς από ανθρώπους που μόλις είχαν βγει μπαρουτοκαπνισμένοι από τα χαλάσματα, πεινασμένοι για άμεσες ανταμοιβές. Και τώρα που ήρθε η ελευθερία, να τούς λένε πως δεν είναι ακομα ο καιρός. Ναι μεν, τους το λένε οι περιστάσεις, όμως αυτοί νομίζουν ότι τους το ζητάνε εκ του πονηρού, κάποιοι κακόβουλοι. Έτσι, με την ίδια αψάδα που, κατά τη διάρκεια του αγώνα, ύψωναν τα μπαϊράκια τους, με αυτήν θα αξιώσουν η νέα κατάσταση να έλθει στα μέτρα τους.

    Τα βλέμματα έτσι στρέφονται για μια ακόμα φορά πέρα από τα σύνορα. Μοιρασμένοι στα ξενόφιλα κόμματα παραδέχονται ανοιχτά ότι από μόνοι τους θα ήταν αδύνατον να φτάσουν σε σημείο συμβιβασμού. Απεγνωσμένα θα συγκατανεύσουν: Η όποια λύση μπορεί θα έλθει "για μας" αλλά όχι "από μας".

    Μέσα σ’ αυτή τη σύγχυση προβάλλει, ως υπόδειγμα περί του πρακτέου, ένα κίνημα που φαίνεται να κομίζει πολλά απ’ αυτά που λείπουν. Είναι η ώρα τών μεγάλης κλίμακας εθνικών ευεργετών του 19ου αιώνα, ιδιαίτερα των Ηπειρωτών. Είναι ο επιτυχημένος ομογενής, ο απόμακρος λόγω πλούτου, αλλά κοντινός λόγω καταγωγής, που μετερχόμενος την υπέρτατη μορφή της ευζωίας, αυτήν της ευεργεσίας, θα ανταποκριθεί στο κάλεσμα της πάσχουσας πατρίδας, πριν καν του ζητηθεί.

    Το φαινόμενο είναι ίσως μοναδικό παγκοσμίως. Τόσο πολλοί στερημένοι άνθρωποι, γεννημένοι στην ανέχεια να καταφέρουν, μέσα σε μια γενιά, να σωρεύσουν τόσο πλούτο, τον οποίο θα θελήσουν να επαναφέρουν, σε τόσο μεγάλη αναλογία, στη γενέτειρά τους.

    Μολονότι σε συνεχή αντιμαχία με τους εσωτερικούς τους δαίμονες, αυτοί οι κραταιοί ομοεθνείς μας, που πέρναγαν τις μέρες τους σκυφτοί μετρώντας συνεχώς κέρδη και ζημίες, κατόρθωσαν, σε κάποια στιγμή του βίου τους, να γίνουν εντυπωσιακά δοτικοί προς την "διακονιάρα, εν κινδύνω πατρίδα".

    Για πολλούς είχε έλθει η ώρα να αναφωνήσουν το "αρκετά ηργάσθην περί εμαυτού" του Νικ. Στουρνάρη. Ίσως, μάλιστα, σ’ αυτή τη φράση της διαθήκης του ευεργέτη, να διακρίνουμε ακόμα και μια κάποια ενοχή, για το ότι αυτό το "αρκετά" δεν συνειδητοποιήθηκε πιο νωρίς.

    Σύμφωνα με ένα αξίωμα των Στωικών φιλοσόφων, ο άνθρωπος αξίζει τόσο όσο αυτά για τα οποία φροντίζει.

    Οι ευεργέτες μας, σε στιγμές βαθιάς ενδοσκόπησης, θα διαπίστωναν πως ό,τι χαρακτήριζε την υπόστασή τους, ό,τι τούς έκανε να διαφέρουν από την υπόλοιπη υποδεέστερη κοινωνία, δεν ήταν παρά μόνο πράγματα. Έτσι, το "είμαι" κλείστηκε μέσα σε αγορασμένα αντικείμενα. Διέξοδο σ’ αυτή την ασφυξία θα δώσει μια νέα προοπτική που ανοίγεται μπροστά στους απόδημους κεφαλαιούχους μας. Αυτή, που θα κάνει το "τι αξίζω" να επισκιάσει το "ποιος είμαι".

    Πρακτικός και ιδεαλιστής συγχρόνως, ο αμόρφωτος δουλευτής που πλούτισε, ξέρει πολύ καλά, πόσο εύκολα είναι να διασπαθιστούν οι καρποί των κόπων του, από τη μια στιγμή στην άλλη.

    Με την παροιμιώδη προσήλωσή του στην εργασία, ο Ηπειρώτης βγάζει με τον καιρό ένα πόρισμα που γι’ αυτόν ποτέ δε θα διαψευστεί: ότι τα πάντα είναι δυνατόν να ανατραπούν εκτός από την αποκτημένη, τη στέρεη γνώση. Αυτήν, που κατακτιέται, μέρα με τη μέρα, με την άσκηση και το διάβασμα. Κλοπές, απαλλοτριώσεις, πλαστογραφήσεις είναι δυνατόν να συμβούν. Ό,τι αποκτά κάποιος είναι εκτεθειμένο στον κίνδυνο να περάσει ξαφνικά στην κατοχή άλλων που καιροφυλακτούν. Όλα κινδυνεύουν εκτός από ένα: Τη γνώση. Αυτήν κάνεις δεν μπορεί να την οικειοποιηθεί, αφαιρώντας την από εκείνον που την κέρδισε με τον προσωπικό του μόχθο.

    Αποτελώντας ένα θαύμα ο ίδιος, ο ευεργέτης θα επιδιώξει να παραγάγει άλλα θαύματα για λογαριασμό των παιδιών της νέας πατρίδας που στοιχίζονται στα θρανία. Αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος, για αυτούς τους μεγιστάνες της εποχής, να μοιραστούν την "χάριν" που τους δόθηκε.

    Την τραγική κατάσταση που βιώνει η πατρίδα, την έχουν ζήσει στο πετσί τους. Με τους πρεσβύτερους να ταλανίζονται από την ανέχεια και την άγνοια, τούς δε μικρότερους να κινδυνεύουν κι εκείνοι να σφραγιστούν, από πολύ νωρίς, χωρίς τη δυνατότητα να ξεφύγουν.

    Αυτήν τη συνηθισμένη αλληλουχία των καταστάσεων θέλουν να εμποδίσουν να συνεχιστεί. Είναι σα να θέλουν να φέρουν στη χειμαζόμενη πατρίδα ένα ελπιδοφόρο μέλλον, ακαριαία μέσα στο ζοφερό παρόν. Και πώς και πού αλλού θα μπορούσε να ετοιμαστεί καλύτερα αυτή η αντιστροφή του χρόνου απ’ ό,τι στο Σχολείο; Για την Ελλάδα αυτό χρειαζόταν τότε. Είναι η νέα διάνοια, μέσα από την οποία θα προβάλλουν σκοποί που δεν θα εξαντλούνται στο παρόν.

    Το θαύμα να μην είσαι θύμα λόγω άγνοιας ή λόγω νωθρότητας. Ιδού τι θέλουν να κληροδοτήσουν οι ολιγογράμματοι διορατικοί Ηπειρώτες στη νήπια πατρίδα τους: το "ξεστράβωμα" των νέων γενιών, όπως αποκαλούσαν την μάθηση στις ιδιωτικές συζητήσεις τους.

    Ωστόσο, αυτό δεν ήταν πάντα εύκολο. Πως να εγκαταλείψει κανείς το χρυσάφι μέσα από τα δάκτυλά του; Συχνά κάτι εξαιρετικά αμφίβολο, έως σκοτεινό, παράδερνε μέσα στα έγκατα αρκετών ευεργετών.

    Πρώτη δυσκολία, η ανησυχία, στα όρια της καχυποψίας, για την τύχη των δωρημάτων τους. Ακραία περίπτωση, αυτή του Ευαγγέλη Ζάππα, που από το φόβο τής διασπάθισης των διατεθέντων, στη διαθήκη του θα περιγράψει εξαντλητικά, ακόμα και τον τρόπο λειτουργίας της σχολής οικοκυρικής, στη γενέτειρά του, το μικρό χωριό της Ηπείρου, Λέμποβο.

    Μια δεύτερη δυσκολία εντοπίζεται στο φόβο πολλών, ότι η οποιαδήποτε προσφορά τους δεν θα έχει την υποδοχή και την αποδοχή που θα ήθελαν.

    Τρίτη δυσκολία, άλλης τάξεως αυτή, ομολογουμένως. Τον βίο και την πολιτεία ευεργετών όπως οι Ζωσιμάδες, ο Καπλάνης, ο Βαρβάκης δεν θα τον σκιάσουν υποψίες σαν εκείνες, που βάρυναν τις δραστηριότητες άλλων, όπως π.χ. του Συγγρού, στους οποίους ο πειρασμός μιας ορισμένης, αντισταθμιστικής απολαβής μάλλον δεν έμεινε εντελώς ανανταπόκριτος. Και των οποίων, η υποδοχή και αποδοχή των ευεργεσιών δεν ήταν πάντα ομόθυμη.

    Ποτέ την καλή γνώμη των άλλων δεν μπορεί να τη σιγουρέψει κανείς. Ποτέ, με άλλα λόγια, δεν μπορεί να είναι βέβαιος ότι θα του προσμετρηθεί η αξιομισθία, που πιστεύει ότι του αναλογεί.

    Αλλά γι’ αυτά, σε κάποιο επόμενο κείμενο.

    Αναφορές: Το κείμενο εκπορεύτηκε και τελικά βασίστηκε, σχεδόν εξ ολοκλήρου, στο σπουδαίο βιβλίο του Β. Καραποστόλη: "Διχασμός και εξιλέωση - περί πολιτικής ηθικής των Ελλήνων", εκδόσεις Πατάκη. Ένα ιστορικό πανόραμα του νεότερου ελληνισμού, με οδηγό την θυμική συμπεριφορά, την ψυχή με άλλα λόγια, του Έλληνα. Κάθε δική μου προσθήκη θα περίσσευε. Καταφανώς.

    * O κ. Κωστούλας είναι τέως γενικός διευθυντής εταιρειών του ευρύτερου χρηματοπιστωτικού τομέα. Email:gcostoulas@gmail.com

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ