Συνεχης ενημερωση

    Πέμπτη, 27-Φεβ-2020 00:06

    "Πλανήτης Μακροβιότητα": Ευκαιρία ή παγίδα για την Ελλάδα;

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Πλάτωνα Τήνιου

    Εξερεύνηση ενός άγνωστου τοπίου

    Στην παλιά σειρά Star Trek, η αδρεναλίνη ανέβαινε όταν τα ραντάρ έδειχναν να πλησιάζει ένας νέος, άγνωστος, πλανήτης. Το πλήρωμα έπρεπε να ερευνήσει αν ο άγνωστος κόσμος αποτελούσε ευκαιρία ή παγίδα. Στα καλύτερα επεισόδια, η καλή ή  η κακή εκδοχή προέκυπταν από ενέργειες και το θάρρος του πληρώματος. 

    Ο κόσμος τώρα αντιμετωπίζει μια αντίστοιχη κατάσταση. Γνωρίζουμε, σχεδόν μετά βεβαιότητος, ότι τα παιδιά μας θα ζήσουν δεκαετίες περισσότερο από τους παππούδες τους. Θα το κάνουν σε έναν κόσμο όπου η τεχνολογία μεταμορφώνει τον τρόπο εργασίας, αλλά και οι όροι εμπορίου μετατοπίζουν την παραγωγή. Η σύμπτωση μακροβιότητας, τεχνολογίας και παγκοσμιοποίησης μετατρέπει ριζικά το τοπίο της εργασίας: ποιος δουλεύει, πώς δουλεύει και πού δουλεύει.

    Το ότι ο κόσμος εμπρός μας – ο Πλανήτης Μακροβιότητα – είναι ριζικά διαφορετικός είναι σίγουρο. Η παγκόσμια τράπουλα ευημερίας ανακατεύεται ξανά. Το σχετικά δυσμενές χαρτί που είχε η Ελλάδα το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα – στις παρυφές της οικονομικής ανάπτυξης – μπορεί να αλλάξει. Αν αυτό θα είναι προς θετική ή αρνητική κατεύθυνση εξαρτάται από το θάρρος, την εφευρετικότητα και την φιλοπατρία του επιτελείου του γαλανόλευκου διαστημόπλοιου.

    Το άρθρο αυτό ιχνηλατεί τη θετική εκδοχή: Η Ελλάδα έχει καλούς οιωνούς. Όμως, η ευκαιρία συνοδεύεται και με παγίδες. Το πλήρωμα πρέπει πρώτο να αδρανοποιήσει τις νάρκες πριν προχωρήσει στον ίσιο δρόμο.

    Ο νέος κόσμος ευκαιρία για την Ελλάδα

    Το νέο τοπίο αναιρεί πολλά από τα μειονεκτήματα που κρατούσαν χαμηλά την Ελλάδα στη βιομηχανική εποχή: Το μικρό μέγεθος, η απόσταση, η απειρία σε βιομηχανική παραγωγή ελάχιστα μετράνε πιά. Αντιθέτως, το  ότι υπάρχει ήδη εξειδίκευση σε θέματα που απαιτούν προσωπική παρουσία, όπως ο τουρισμός και οι υπηρεσίες, αποτελεί ασπίδα στις νέες συνθήκες. Η Ελλάδα θα μπορούσε να γίνει η Φλόριντα της Ευρώπης πιο πειστικά ίσως από την Ισπανία ή την Πορτογαλία, βασιζόμενη στην προστασία του περιβάλλοντος και στην υψηλή ποιότητα προσωπικών υπηρεσιών. Πρόοδοι στις επικοινωνίες και την πληροφορική μετασχηματίζουν τα μειονεκτήματα της απομόνωσης και επιτρέπουν συγκριτικά πλεονεκτήματα – όπως υψηλότερη γλωσσομάθεια και ευρύτερη εκπαιδευτική βάση – να "μετρήσουν". 

    Τα πλεονεκτήματα αυτά τονώνουν το ηθικό– η μάχη δεν είναι χαμένη. Όμως ο κρίσιμος παράγοντας επιτυχίας είναι αλλού: Σε θέμα που επηρεάζει όλες τις χώρες εξίσου – η μακροβιότητα, η τεχνητή νοημοσύνη, η παγκοσμιοποίηση δεν αναγνωρίζουν σύνορα – το πλεονέκτημα το κατέχουν οι πρωτοπόροι. Οποιος προλάβει πρώτος να αποικίσει τον Πλανήτη Μακροβιότητα θα αποκτήσει το αποφασιστικό και μόνιμο πλεονέκτημα.

    Η θέση του πρωτοπόρου δεν έχει ακόμη συμπληρωθεί. Η Εσθονία απέδειξε τη σημασία της στρατηγικής που επενδύει στην πρωτοπορία στο συγκεκριμένο θέμα. Μια μικρή χώρα που ξαφνικά έχασε την μεγαλύτερη αγορά της, επένδυσε στον ψηφιακό μετασχηματισμό και επανεφευρέθηκε χάρις στο ανθρώπινο κεφάλαιο και την προσαρμοστικότητα. Όταν  οι προκλήσεις ακόμη διαμορφώνονται, στο ευρύτερο ζήτημα του μέλλοντος της εργασίας το "πλασάρισμα" βρίσκεται σε εξέλιξη.

    Όταν η τράπουλα ξαναμοιράζεται για όλους, το κεντρικό πλεονέκτημα θα το έχει όποιος προσαρμοστεί και αλλάξει πρώτος. Η κούρσα είναι ορθάνοικτη.

    Εκεί ισχύουν τα εξής παράδοξα: Μια χώρα που αρχίζει από πίσω – που τρέχει στον εσωτερικό διάδρομο - έχει ακόμη περιθώρια να ενεργοποιήσει πόρους που σχόλαζαν παλιά. Επίσης, αν βγαίνει από βαθιά κρίση έχει λιγότερα βαρίδια –μικρότερο κόστος αποκοπής από παλιές δομές.

    Η Ελλάδα διαθέτει μεγάλα αναξιοποίητα αποθέματα ανάπτυξης – πόρους που μπορεί να ενεργοποιήσει. Οι Ελληνίδες έχουν μεγάλα περιθώρια να δουλέψουν περισσότερο. Όταν στην Δανία οι γυναίκες εργάζονται όσο οι άνδρες (80%), στην Ελλάδα εργάζονται μόνο το 56%. Το ίδιο ισχύει για τους μεγαλύτερους εργαζόμενους και τους νέους, που ακόμη και τις καλές εποχές ήταν στα αζήτητα. Η ενεργοποίηση αυτών των εφεδρειών δεν γίνεται, όμως αυτόματα. Απαιτεί παρεμβάσεις στην κοινωνική πολιτική και στην αγορά εργασίας. Αντίστοιχο είναι το θέμα του brain drain. H ύπαρξη μεγάλου αριθμού νέων προσοντούχων στο εξωτερικό σημαίνει ότι η ελληνική ανάπτυξη θα τύχει επιβράβευσης όταν αρχίσουν να επιστρέφουν – υπό προϋποθέσεις βεβαίως.

    Αλλά και η δεκαετία της κρίσης που κόστισε το ένα τρίτο του εισοδήματος στον ενεργό πληθυσμό θα έπρεπε να έχει και θετική πλευρά.  Η Ελλάδα – μόνη από τις δυτικές χώρες – διαπίστωσε το αδιέξοδο παλαιών δομών και υλοποίησε φιλόδοξο και πολυεπίπεδο πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων. Όσο και αν οι αλλαγές ήταν επώδυνες, η Ελλάδα του 2020 έχει αλλάξει σε όλα τα κρίσιμα πεδία: στην δημόσια διοίκηση, στις κοινωνικές υποδομές, στην υγεία, στον χρηματοπιστωτικό τομέα, το σύστημα δικαιοσύνης. Ακόμη και αν προτιμούμε να βλέπουμε το ποτήρι μισοάδειο, είναι δύσκολο να μην διαπιστώσει ότι η Ελλάδα προέβη σε αλλαγές οι οποίες γίνονται τώρα στην Γαλλία και εκκρεμούν στην Ισπανία. 

    Αν η επιτυχία εξαρτάται από τον απεγκλωβισμό από το παλιό, η μεσολάβηση μιας βαθειάς κρίσης εκλαμβάνεται ως πολύτιμο μάθημα. 

    Παγίδες εν όψει; 

    Αν η κρίση θα μπορούσε να είναι ευκαιρία, μπορεί να αποδειχθεί και παγίδα. Το πρόβλημα δημιουργείται από τον τρόπο που έγιναν οι αλλαγές. Αντί να είναι καρπός αυτογνωσίας, πολλοί είδαν τις μεταρρυθμίσεις ως κάτι που επιβλήθηκε και που δεν αναιρεί το επιθυμητό της προκατακλυσμιαίας (προ 2010) κατάστασης.  Ακόμη χειρότερα, συχνά οι μεταρρυθμίσεις τοποθέτησαν την έμφαση στη συνέχεια (διατήρηση δομών και συνηθειών) και όχι σε τομές.  Κατά συνέπεια το κράτος, αντί να ενθαρρύνει και να πρωτοστατεί στις αλλαγές, αποτελεί ακόμη τον ισχυρότερο ανασχετικό παράγοντα στο γύρισμα σελίδας. 

    Η πιο επικίνδυνη παγίδα έγκειται στον συντηρητισμό -στην ανάλωση σε  μάχες οπισθοφυλακών. Ο συντηρητισμός αυτός εμφιλοχωρεί σε δομές και νοοτροπίες και έτσι αποτρέπει πολλές θετικές εξελίξεις. 

    Το πιο επικίνδυνο παράδειγμα έχει να κάνει με τον τομέα που εισπράττει πρώτος τις επιπτώσεις της μακροβιότητας – τις συντάξεις. Η Ελλάδα στην δεκαετία του 2000 εισέπραξε πρώτη τις συνέπειες ενός οπισθοδρομικού συστήματος συντάξεων που, αντί να προετοιμάζεται για την μακροβιότητα, μεγιστοποιεί το κόστος της.  Όταν γραφτεί η πλανητική ιστορία της μακροβιότητας, η Ελλάδα πιθανότατα θα καταγραφεί ως το πρώτο της δημοσιονομικό θύμα. 

    Παρά ταύτα, το ισχυρό αυτό πάθημα δεν φαίνεται να έχει γίνει μάθημα.

    Η κρατική χρεοκοπία είχε να κάνει με τον κεντρικό ρόλο που το σύστημα συντάξεων ανέθετε στο Κράτος. Έτσι αναβλήθηκαν οφθαλμοφανείς προσαρμογές. Μετά το 2010 το σύστημα διορθώθηκε – αλλάζοντας παραμέτρους όπως όρια ηλικίας – διατηρώντας όμως την βασική του φιλοσοφία. Έτσι οι κρίσιμες αποφάσεις εξακολουθεί να ανατίθενται το Κράτος που συχνά εμποδίζει το άτομο να πάρει αποφάσεις προσαρμογών– ακόμη και όταν αυτό  τις επιθυμεί. Ακόμη και με τον ασφαλιστικό του 2020, η Ελλάδα προτιμά να αντιμετωπίζει τις επιπτώσεις της μακροβιότητας λίγο-λίγο, αντί να γυρίζει σελίδα. 

    Η ύπαρξη έμπειρων και μορφωμένων ατόμων άνω των 50 θα έπρεπε να είναι ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Αντ’ αυτού αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα, καθώς συνεχίσει να κυριαρχεί  προκατάληψη, δηλαδή η ‘ηλικιοφοβία’  (ageism). Παρά το ότι η Ελλάδα είναι θεωρητικά υπέρ της ενεργού γήρανσης, το 2020 νέοι νόμοι περιορίζουν την εργασία νέων σε ηλικία συνταξιούχων (και αφού περικόψαμε τις συντάξεις τους…). Κυριαρχεί η πλάνη ότι οι μεγαλύτεροι παίρνουν δουλειές από τους νεαρούς - εκδοχή της ‘Πλάνης του Σταθερού Αποθέματος Εργασίας’, δηλαδή ότι υπάρχει δεδομένος όγκος εργασίας που μοιράζεται ανάμεσα στους ενδιαφερόμενους – σαν παιχνίδι με μουσικές καρέκλες. 

    Σε ένα από τα επεισόδια του Star Trek, κάποιοι είχαν παρεμβληθεί στα όργανα, με συνέπεια το Αστερόπλοιο Εντερπράιζ να προσεγγίζει το άγνωστο, έχοντας την ψευδαίσθηση ότι είναι ταξίδι ρουτίνας σε οικείο προορισμό. Ας ελπίσουμε ότι αυτό το πρόβλημα αντίληψης - να πορεύεσαι  προς το μέλλον έχοντας το βλέμμα καρφωμένο στο παρελθόν – δεν θα χαρακτηρίσει και την δική μας πορεία.

    * Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς. Για το θέμα αυτό θα μιλήσει στο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών.

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ