Φταίνε οι πολίτες για τους πολιτικούς τους ή οι πολιτικοί για τους πολίτες τους; Υπάρχει ελπίδα για την πρόοδο και την ανάπτυξη της Ελλάδας; Στα ερωτήματα αυτά -μεταξύ άλλων- επιχειρεί να απαντήσει το Think Tank του Ελληνικού Συλλόγου Αποφοίτων του London School of Economics.

Στο κείμενο θέσεών τους με τίτλο "Πολιτική και Κοινωνία", οι συγγραφείς του συμφωνούν ότι τα αίτια που οδήγησαν την Ελλάδα στο χείλος της καταστροφής δεν ήταν μόνο οικονομικά και επιχειρούν να σκιαγραφήσουν τις συνέπειες της κρίσης στη σημερινή πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας. Παράλληλα, διερωτώνται αν η οικονομική κρίση έχει ήδη ταρακουνήσει αρκετά την κοινωνία, ώστε να πάρει τα μαθήματά της και να βελτιώσει τις μελλοντικές προοπτικές της, ενώ, τέλος, αποτολμούν και την πρόταση λύσεων, προκειμένου να εξέλθει η χώρα από το αδιέξοδο. 

Παράλληλα, σημειώνουν ότι με αφορμή την παρούσα οικονομική κρίση που βιώνει η ελληνική κοινωνία, η μεγάλη πλειονότητα των αναλυτών επικεντρώνεται κυρίως στο πεδίο της οικονομίας και ιδιαίτερα στους εξωγενείς παράγοντες. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τόσο το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα, όσο και το ευρωπαϊκό πλαίσιο διακυβέρνησης, στο οποίο μετέχει και η Ελλάδα, βρίσκονται τα τελευταία χρόνια αντιμέτωπα με μία πρωτοφανή κρίση. Ωστόσο, στην ελληνική περίπτωση τα βαθύτερα αίτια είναι εσωτερικά. Τουτέστιν, η παγκόσμια χρηματοπιστωτική αβεβαιότητα δεν είναι η γενεσιουργός αιτία της ελληνικής κρίσης, αλλά ο καθοριστικός παράγοντας που έβγαλε όλες τις παθογένειες της ελληνικής ιδιαιτερότητας στην επιφάνεια. 

Ειδικότερα, όπως σημειώνεται στο κείμενο: 

Η ελληνική κρίση είναι πρωτίστως πολιτική, θεσμική, κοινωνική, αξιακή και έπειτα οικονομική. Δεν μπορεί, δηλαδή, να προσεγγιστεί και να αναλυθεί μόνο με αμιγώς οικονομικούς όρους. Πώς έφτασε όμως η Ελλάδα σε αυτή την τραγική κατάσταση; Την οδήγησαν εκεί οι πολίτες της με λανθασμένες επιλογές τους; Οδηγήθηκε εκεί από το διεφθαρμένο πολιτικό προσωπικό της; Έφταιξε κάτι άλλο; Και τα δυο μαζί; Εν τέλει, έχοντας φτάσει στο χείλος του γκρεμού, υπάρχει πλέον ελπίδα για ένα φωτεινότερο μέλλον, για την πρόοδο και την ανάπτυξη της χώρας;

Η ανάλυση μας είναι πολυπαραγοντική και λαμβάνει υπόψη ότι οι διάφοροι πολιτικοί, οικονομικοί και κοινωνικοί παίχτες επηρεάζονται από, και δρουν σε, μία ατροφική κοινωνία πολιτών, σε ένα καθεστώς εκτεταμένης ανομίας, σε μία κοινότητα που χαρακτηρίζεται από έλλειμμα εμπιστοσύνης προς θεσμούς και δρώντες. Μεταβλητές όπως το περιορισμένο κοινωνικό κεφάλαιο και ο χαμηλός βαθμός εμπιστοσύνης κυριαρχούν στην πολιτική μας κουλτούρα και είναι σημαντικά αναλυτικά εργαλεία που εξηγούν την αποτυχία μας. Το κοινωνικό κεφάλαιο σχετίζεται με και εξαρτάται από τις κοινωνικές νόρμες, την κοινωνική εμπιστοσύνη και τα κοινωνικά δίκτυα.

Οι κοινωνικές νόρμες ορίζουν τι είναι σωστό και τι λάθος σε μία κοινωνία (Anderson, 2006). Αποτελούν καθοριστικό αποτρεπτικό ή επιτρεπτικό παράγοντα για τις πράξεις μας και το γενικότερο αυτοπροσδιορισμό μας. Για παράδειγμα, το ποσοστό παραβίασης του ερυθρού σηματοδότη, η συμμετοχή των πολιτών στην ανακύκλωση, το αίσθημα ευθύνης απέναντι στην κοινότητα, το κατά πόσο ο νόμος πρέπει να εφαρμόζεται ή να ακυρώνεται στην πράξη, το κατά πόσο η φοροδιαφυγή αποτελεί πράξη αντίστασης ή υφαρπαγή πόρων από την κοινωνία, όλα αυτά διαφέρουν από κοινωνία σε κοινωνία. Είναι γενικά αποδεκτό ότι κοινωνίες με υψηλό βαθμό κοινωνικού κεφαλαίου, όπως η Γερμανία, η Νορβηγία κτλ, είναι περισσότερο αποτελεσματικές από κοινωνίες με περιορισμένο κοινωνικό κεφάλαιο, όπως είναι η ελληνική. Και αυτό, κυρίως, γιατί το κοινωνικό κεφάλαιο αποτελεί τη συγκολλητική ουσία της αυθόρμητης κοινωνικότητας, της συνεργατικής κουλτούρας για την επίλυση προβλημάτων, της αμοιβαίας εμπιστοσύνης, του σεβασμού στο δημόσιο αγαθό και της τήρησης των «κανόνων του παιχνιδιού». Κοινωνίες που δεν συνεργάζονται οικειοθελώς για την επίλυση των προβλημάτων, αναγκάζονται να το πράξουν κατόπιν της «εκ των άνω» επιβολής. Κάτι που αυξάνει το κόστος, λόγω της υιοθέτησης περισσότερων κρατικών μηχανισμών για την υλοποίηση και παρακολούθηση των κανόνων. 

Το σημαντικότερο ερώτημα, ωστόσο, που πρέπει να τεθεί, αφορά τις πιθανές λύσεις του προβλήματος. Οι λογικές λύσεις είναι δυο: εάν το αποτέλεσμα ενός «παιχνιδιού» δεν είναι το επιθυμητό, τότε, είτε πρέπει να αλλάξεις τους κανόνες, είτε πρέπει να αλλάξεις τους παίκτες – ή ενδεχομένως και τους δυο…

Είναι γεγονός πως η παρούσα κρίση δεν είναι ούτε βραχύβια, ούτε περιστασιακή. Ήρθε για να διαταράξει τις κοινωνικοοικονομικές σχέσεις, το πολιτικό σύστημα και τις συνήθειες, τις θεσμικές δομές και τις εμπεδωμένες αξίες της κοινωνίας μας. Oι μελλοντικές προοπτικές της Ελλάδας θα εξαρτηθούν από την ικανότητα των πολιτών να εντοπίσουν τα βαθύτερα αίτια της κρίσης και να αλλάξουν τα δεδομένα του κοινωνικού και πολιτικού πλαισίου. Δηλαδή, κοινωνία και οικονομικο-πολιτική ελίτ να προχωρήσουν σε μία γενναία αυτοκριτική, να συνειδητοποιήσουν τις ευθύνες τους, να σκεφτούν που ακριβώς βρισκόμαστε, ποιες είναι οι συνέπειές της κρίσης, που θέλουμε να πάμε και, κυρίως, τι πρέπει να κάνουμε για να φτάσουμε στο στόχο μας.

Το ερώτημα «ευθύνονται οι πολίτες για τους πολιτικούς ή οι πολιτικοί για τους πολίτες» είναι στην πραγματικότητα αποπροσανατολιστικό από την ουσία των πραγμάτων που είναι «το όλον». Στη δημοκρατία, οι πολιτικοί είναι εξ’ ορισμού καθρέφτης της κοινωνίας και το αντίθετο. Αυτή είναι η ουσία της σχέσης εκπροσώπησης που αποτελεί τη βάση ενός δημοκρατικού συστήματος και το χαρακτηριστικό που την διαφοροποιεί από άλλου είδους καθεστώτα. Εάν θεωρήσουμε ότι σε αυτήν τη σχέση παρεμβαίνουν αθέμιτοι παράγοντες που αλλοιώνουν τη λαϊκή βούληση, τότε αυτοί οι παράγοντες πρέπει να απομονωθούν και να αντιμετωπιστούν. Ωστόσο, ούτε αυτή η διαδικασία μπορεί να έρθει εις πέρας δίχως να εδραιωθεί η επ’ αυτού πεποίθηση στους πολίτες και να διεκδικηθεί η υλοποίησή της. Σε μια δημοκρατία, η πολιτική δεν κρίνεται μόνο κάθε τέσσερα χρόνια, όπου οι πολίτες καλούνται απλά να απορρίψουν ή να επικυρώσουν προεκλογικά προγράμματα, αλλά καθημερινά μέσα από ένα σύνθετο σύστημα κοινωνικών και πολιτικών αλληλεπιδράσεων, όπου ρόλο έχουν, μεταξύ άλλων, τα άτομα, οι συλλογικότητές και οι θεσμοί του κράτους.

Υπάρχει ελπίδα για την πρόοδο και την ανάπτυξη της Ελλάδας. Τίποτα, ωστόσο, δεν πρόκειται να συμβεί εάν δεν απεγκλωβιστούν κοινωνικές δυνάμεις και δεν κινητοποιηθεί το αξιόμαχο ανθρώπινο δυναμικό της χώρας και δεν διεκδικήσει ριζικές αλλαγές στο πολιτικό μας σύστημα και στη στρεβλά διαμορφωμένη σχέση κράτους –πολίτη,  που προσδιορίζει πάμπολλες εκφάνσεις της σημερινής κρίσης. Αιώνες πριν, ο Αριστοτέλης διατύπωσε την αναγκαία και ικανή συνθήκη με τον πλέον εύγλωττο τρόπο: «Για να μπορέσει να συγκροτηθεί πολιτικά μια κοινωνία, θα πρέπει να στηρίζει τις βάσεις της στον ενάρετο βίο, τόσο των πολιτών όσο και των ηγετών.»

Σημειώνεται ότι η συγγραφική ομάδα αποτελείται από τους: Δαμάσκου Άννα, Μαθιουδάκη Δημήτρη, Μανώλη Γιάννη, Παπαδοπούλου Σούμι, Σαμαρά Κωνσταντίνα. Επιμέλεια: Δαμάσκου Άννα


*Δείτε όλο το κείμενο θέσεων "Πολιτική και Κοινωνία" του think tank Ελληνικού Συλλόγου Αποφοίτων του LSE στη δεξιά στήλη "Σχετικά Αρχεία"

www.lsealumni.gr