Συνεχης ενημερωση

    Πέμπτη, 22-Μαρ-2018 00:04

    Από την θέση, στην πολιτική αντι(παρά)θεση και τελικά στη μη-θέση

    • Εκτύπωση
    • Αποθήκευση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Αντώνη Παπαργύρη

    Από τα πιο όμορφα πράγματα που μαθαίνει ένας διδακτορικός φοιτητής, είναι ότι η διδακτορική έρευνα εκφράζεται μέσω μιας θέσης. Δηλαδή ότι τουλάχιστον τέσσερα χρόνια επίμονης, μεθοδικής, και πρωτότυπης έρευνας, αποκρυσταλλώνονται σε μία λιτή ακολουθία από προτάσεις – θέσεις, οι οποίες οφείλουν να πλαισιώνουν με σαφήνεια όλο το νόημα, τη δυναμική, την απορία και τη σημασία της έρευνας. Όπως και να έχει, με την ολοκλήρωση της έρευνας και τη συγγραφή της διδακτορικής διατριβής, ο υποψήφιος καλείται να υποστηρίξει δημόσια αυτή την θέση.

    Η δημόσια υποστήριξη θα αναδείξει τελικά την καθολική ομορφιά μιας θέσης: διακριτή και κομψή, απαλλαγμένη από αμφισημίες, και αυτόνομα τεκμηριωμένη μέσω της διατριβής που την φέρει. Εκεί, ο επιστημονικός λόγος που την πλαισιώνει οφείλει να είναι συνεκτικός και συγκεκριμένος, μεστός και αντικειμενικός, απαλλαγμένος από συναισθηματισμούς (αν και το πάθος του ερευνητή που έφερε εις πέρας την έρευνα είναι συνήθως έκδηλο). Και πως θα μπορούσε να είναι διαφορετικά άλλωστε αφού η θέση αυτή θα είναι σεβαστή ακόμα και από αυτούς που ίσως έχουν διαφορετική θέση.

    Στον αντίποδα ακριβώς από τον επιστημονικό λόγο συναντάμε τον σύγχρονο πολιτικό λόγο στην Ελλάδα, τόσο τον γραπτό αλλά πολύ πιο έντονα τον προφορικό (ως πιο αυθόρμητο): πλούσιο σε συναισθηματισμούς και άκομψους χαρακτηρισμούς, υπαινιγμούς και ειρωνείες, γλωσσικά τεχνάσματα και λεκτικούς ελιγμούς. Ένα δημαγωγικό λόγο που φαντάζει να έχει στόχο όχι την προβολή και τεκμηρίωση συγκεκριμένων και σαφών θέσεων, αλλά την έκθεση του πολιτικά αντιπάλου (και των θέσεών του) ως χειρότερου ποσοτικά, ιδεολογικά, πατριωτικά κ.ο.κ. Ένας ανούσιος μονό-λογος που προσβλέπει στην προσωποποιημένη και πολωμένη αντιπαράθεση και που τελικά καταφέρνει να αναδείξει την αμετροέπεια και την απουσία σαφών πολιτικών θέσεων, τις μη-θέσεις.

    Κοιτώντας τα θέματα συζήτησης στο φετινό Συμπόσιο του Δικτύου Ανάλυσης Πολιτικού Λόγου της Ελληνικής Εταιρείας Πολιτικής Επιστήμης (ΕΕΠΕ), σε πιάνει απελπισία και δέος. Οι κυρίαρχες τάσεις που δομούν (ακόμα) τη μελέτη του πολιτικού λόγου είναι η μετα-αλήθεια, οι ψευδείς ειδήσεις, η παραπληροφόρηση, η προπαγάνδα. Η λέξη "μετα-αλήθεια" (ήταν η λέξη της χρονιά για το 2016 σύμφωνα με το λεξικό της Οξφόρδης) περιγράφει την προώθηση μέσω του πολιτικού λόγου μιας στρεβλής εκδοχής της πραγματικότητας. Διαφαίνεται δηλαδή η ανάγκη να μελετήσουμε (ξανά) πως οι πολιτικοοικονομικές πρακτικές δρουν διαμέσου της παραπλάνησης και χειραγώγησης προς την περίτεχνη θέσμιση μιας ψευδούς πραγματικότητας. Αν ισχύει όντως αυτό, τότε οι μη-θέσεις προσφέρουν ένα εύφορο έδαφος.

    Πράγματι, στον σύγχρονο πολιτικό λόγο η ερμηνεία των πολιτικών αντι(παρα)θέσεων είναι αδύνατη και η κατανόησή τους δύσβατη για τον πολίτη. Έναν πολίτη που βλέπει τον εαυτό του να αναζητά τάχα το νόημα στον λόγο αυτό, τη στιγμή που δεν υπάρχει. Αυτή η αναζήτηση προκαλεί στη χειρότερη μία ταύτιση και στην καλύτερη μια αποστροφή. Μια φευγαλέα επιλογή που σε κάθε περίπτωση αγνοεί την κριτική σκέψη και καλλιεργεί μία εξοικείωση με τις μη-θέσεις ως κάτι το επικοινωνιακά φυσιολογικό (ηθικά και αισθητικά). Έτσι όμως, ο λόγος με τις μη-θέσεις ως πρακτική, αντικειμενικοποιείται και ως πολιτικά εκφερόμενος αποσυνθέτει θεσμικά το πολιτικό πράττειν, προσβάλλοντας τους πολιτικούς και κατ’ επέκταση τα πολιτικά κόμματα ως σύμβολα. Και αυτό επειδή προσβάλλεται το πιο δομικά κρίσιμο χαρακτηριστικό των συμβόλων αυτών, η ευθύνη.

    Πράγματι, αυτό που προτάσσει η έκθεση μιας σαφούς θέσης μέσα στο λόγο είναι ανάληψη της ευθύνης του λέγειν. Και η ανάληψη ευθύνης μοιάζει να έχει εκλείψει από την πολιτική μας. Οι αιτίες αυτού του φαινομένου σίγουρα δεν χωρούν σε αυτόν τον σύντομο συλλογισμό. Μπορούμε ωστόσο να αναφέρουμε μια από τις βασικότερες: επειδή ο πολιτικός λόγος έχει παύσει να είναι διάλογος. Ένας διάλογος με την πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα, όχι ως σημείο ενός ιδεολογικού ή ταξικού υπαρξισμού, αλλά ως ιδεώδους συλλογικής δράσης από κάτω προς τα πάνω.  

    Ο πολίτης απέχει από τον όποιο πολιτικό διάλογο κατ’ επιλογή ή ανάγκη διότι θεωρεί ότι δεν έχει αξία, νόημα, χρησιμότητα, διάθεση, χρόνο. Βιώνει μια κατάσταση Φουκιανής τρέλας σε συλλογικό επίπεδο. Μιας τρέλας που εκφράζεται δια της σιωπής του ως πολίτη και εγκλεισμού του στην ιδιωτικότητά του. Αντί να ονειρεύεται, υποχωρεί και απομακρύνεται από την πολιτική δραστηριότητα, τεκμηριώνοντας εστί μια συλλογική αποστροφή από τα κοινά. Έχει πεισθεί ότι η συμμετοχή στα κοινά αφορά μόνο την άσκηση του εκλογικού του δικαιώματος. Ούτως ή άλλως τότε, με κορύφωση την ημέρα των εκλογών, οι προσδοκίες και η ελπίδα ξεχειλίζουν και όλοι θέλουν να ελπίζουν σε ένα καλύτερο μέλλον, μια αλλαγή. Δεν αρκεί. Η ψήφος θα πρέπει να είναι η ευκαιρία για επικύρωση της ανάληψης ευθύνης και όχι το άλλοθι.

    Ο πολίτης αναμφίβολα επιμερίζεται την ίδια ευθύνη με τους πολιτικούς όχι διότι οι δεύτεροι είναι εκλεγμένοι αντιπρόσωποί του, αλλά γιατί έχει ουσιαστικά αποποιηθεί του πρωταγωνιστικού του ρόλου στην κοινωνία. Και ο ρόλος δεν είναι άλλος από αυτό που ο Καστοριάδης τονίζει στο (δυστυχώς) ακόμα επίκαιρο βιβλίο του Η Άνοδος της Ασημαντότητας, "…μέρος του ρόλου ως πολίτη: λέει αυτό που πιστεύει και παίρνει τον λόγο με δική του ευθύνη. Αυτή την ευθύνη κανείς δεν μπορεί να την αποποιηθεί, ακόμη και όποιος δεν μιλά και ως εκ τούτου αφήνει τους άλλους να μιλούν και τον κοινωνικό χώρο να καταλαμβάνεται από τερατώδεις, ίσως, ιδέες". Πράγματι, προκειμένου να αξιωθεί  ξανά ο πολιτικός διάλογος, ο πολίτης θα πρέπει να παραιτηθεί από την παθητική του στάση. Θα πρέπει να απαιτήσει από τον εαυτό του να είναι πρωταγωνιστής ξανά, και με κριτή τις επόμενες γενεές, να μπολιάσει την πολιτική πραγματικότητα με την αρετή της αξιοπρέπειας. Μόνο ο πολίτης μπορεί. 

    Ο Τζίμι Γουέιλς (Jimmy Wales) ιδρυτής της Wikipedia σε μια πρόσφατη συνέντευξη υπογράμμισε ότι το καλύτερο φίλτρο για τις ψευδείς ειδήσεις (fake news) είναι οι κοινότητες γνώσης του εκάστοτε πεδίου, που μέσα από συλλογικές αλλά άμεσες διαδικασίες θα απορρίψουν οτιδήποτε ψευδές. Η ίδια η κοινωνία δηλαδή ως αποδέκτης, μέσω των θεσμισμένων ως δραστήριων κοινοτήτων της, έχει και την ικανότητα να απαξιώσει την πολιτική πραγματικότητα της μετα-αλήθειας, της παραπληροφόρησης, της προπαγάνδας. Μόνο ο ενεργός πολίτης τα καταφέρνει.

    Να ένας σύντομος οδηγός για να ενεργοποιηθείς:

    Βρες 2-3 κόμματα τα οποία μοιάζουν να είναι δραστήρια και παραγωγικά, δίχως ακραίες θέσεις και πλαισιωμένα από ικανούς συνοδοιπόρους που μοιράζονται τις ίδιες ανησυχίες και αξίες με σένα. Κανένας δεν θα σου πει ποιο είναι αυτό το κόμμα. Χρησιμοποίησε τη λογική σου και εμπιστεύσου την παιδεία σου (και ποτέ τη συνήθειά σου). Από εκεί και πέρα, μην ταυτίζεσαι μαζί του. Αναζήτησε, διάβασε, ζήτα να ακούσεις, κρίνε, και σκέψου πως μπορείς να συνεισφέρεις. Πάρε σαφή θέση και μοιράσου την. Από τη πρώτη στιγμή θα δεις ότι υπάρχουν κι άλλοι σαν εσένα που νοιάζονται και συμμετέχουν. Εκεί θα διαπιστώσεις ότι η σοβαρότητα, η εργατικότητα και το ήθος δεν έχουν εκλείψει από την πολιτική σκηνή. 

    Αναδιφώντας, για παράδειγμα, το πρόγραμμα της Δημοκρατικής Ευθύνης, διαβλέπεις τα ρεαλιστικά αιτήματα για μετεξέλιξη της κοινωνίας μας, μέσα από υπεύθυνες θέσεις και συγκεκριμένες προτάσεις σε 18 τομείς της καθημερινότητάς μας. Χρησιμοποιώντας το παράδειγμα του επιστημονικού λόγου όχι ως αναλογία αλλά ως μεταφορά, αντιλαμβάνεσαι ότι έχεις να κάνεις με σοβαρές, και πολλές φορές ρηξικέλευθες, προτάσεις, οι οποίες συγκροτούν ένα στρατηγικό σχέδιο δουλευμένο από κάτω προς τα πάνω. Έχοντας παρευρεθεί σε συγκεντρώσεις μελών και φίλων του εν λόγω κόμματος, έγινα μάρτυρας αυτής της σύν-θεσης ιδεών διαμέσου του διαλόγου. Ενός διαλόγου προσιτού και σοβαρού και με σαφείς θέσεις που δεν ετεροπροσδιορίζονται ως αντίθετες άλλων (μη-)θέσεων αλλά που στέκουν αυτόνομα νοηματικά ως μια υπεύθυνη αναφορά στην κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα.

    Δεν εκπλήσσομαι ιδιαιτέρα αφού το κόμμα αυτό είναι στελεχωμένο από νέους ανθρώπους που έχουν όρεξη για δουλειά, καταξιωμένους μέσα από την εργασιακή τους εμπειρία και προσγειωμένους στην πραγματικότητα. Ένα κόμμα που δεν μοιάζει με μία πολιτική ελίτ που "αφουγκράζεται την κοινωνία", αλλά είναι κομμάτι της κοινωνίας.

    Η επιτυχημένη κυβέρνηση (του μέλλοντος) θα είναι αυτή που θα δώσει κάτι στους πολίτες της να ονειρευτούν για το αύριο. Να ονειρευτούν κάτι δύσκολο αλλά εφικτό, κάτι γοητευτικό που να φέρει ελπίδα και επιθυμία για δράση. Δράση ουσιαστική και με αξία, ατομική αλλά και συλλογική. Διότι το μεγαλύτερο χρέος της Ελλάδας δεν είναι το οικονομικό, αλλά αυτό το χρέος που έχουμε προς τις επόμενες γενεές.

    Είναι εύκολο να συμφωνήσει κάποιος με τα λόγια του αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης, ο οποίος μιλώντας στο Οικονομικό Φόρουμ Δελφών διαπίστωσε ότι "το μεγαλύτερο πρόβλημα της Ελλάδας είναι πολιτικό και θεσμικό". Το δύσκολο είναι να κάνουμε κάτι για αυτό -να το αλλάξουμε. Σαν επιστήμονας γνωρίζω ωστόσο ότι τίποτα δεν αλλάζει παρά μόνο εξελίσσεται. Οπότε ας μην περιμένουμε  μάταια την αλλαγή από πάνω προς τα κάτω. Πρέπει εμείς, στη βάση της κοινωνίας ως ενεργοί πολίτες να αδράξουμε την ευθύνη και να συνθέσουμε το μέλλον που ονειρευόμαστε.

    Δεν θα έρθει, όμως, ο πολιτικός ή το κόμμα να μας πάρει από το χέρι για να πορευτούμε μαζί μπροστά –αυτό θα ήταν ένδειξη δόλου. Εμείς θα πρέπει να αφυπνίσουμε τις πολιτικές αυτές ομάδες σκέψης και δράσης να λάβουν υπεύθυνες θέσεις. Και όταν ορθώσουν τις θέσεις τους, να τις αντιπαραβάλουμε με άλλες θέσεις και όχι απλά να τις αντιπαραθέτουμε, ώστε να περάσουμε από τις θέσεις στις πράξεις. Να κάνουμε αυτό που ο Φουκώ ονομάζει ‘πολιτικό φαινόμενο’, μία στάση διαμαρτυρίας για να επιτύχουμε ένα σύναλμα προς την προοδευτική εξέλιξη της κοινωνίας και της χώρας, του πνεύματος και του περιβάλλοντος. Μια ικανή συνθήκη που δεν θα δρα ως σκοπός αλλά ως ανάγκη για να μπορέσει η κοινωνία μας να ονειρευτεί ξανά.

    * Ο Αντώνης Παπαργύρης είναι διδάκτωρ Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών.

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

    Δειτε τα πρωτοσελιδα ολων των εφημεριδων