Συνεχης ενημερωση

    Πέμπτη, 18-Ιαν-2018 00:04

    ​Αυταπάτες. Μια ψυχολογική άποψη

    • Εκτύπωση
    • Αποθήκευση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Κώστα Πετρόπουλου 

    Η γλωσσική ικανότητα του ανθρώπου μπορεί να αναπαραστήσει τα πάντα με σύμβολα, να τους δώσει σημασία και να τα συσχετίσει σαν να ήταν πραγματικά αντικείμενα, δημιουργώντας όσες νοητικές κατασκευές μπορεί να φανταστεί. Έτσι φτιάχνει εννοιολογικά σχήματα όπου οι πληροφορίες μπορούν να ενταχθούν και επεξεργαστούν, αποκλείοντας άλλες ως ακατανόητες ή χαμηλής αξίας, γιατί, "χωρίς θεωρίες δεν υπάρχουν παρατηρήσιμα γεγονότα." (K. Popper, J. Eccles, 1977)

    Στο πλαίσιο αυτής της ανάλυσης, ο άνθρωπος αποκτά μια γνώση για τον εαυτό του και προσπαθεί να συμπεριφέρεται ανάλογα. Αυτοπροσδιοριζόμενος, μπορεί να αγνοεί τόσο την πίεση έμφυτων αναγκών του όσο και τα ερεθίσματα-μηνύματα του περιβάλλοντος που ενεργοποιούν αυτές τις ανάγκες, προσηλωμένος σε στόχους που έχει θέσει και τις ενέργειες που χρειάζονται για την κατάκτησή τους. Η σύσταση του αυτοπροσδιορισμού είναι υποχρεωτική για κάθε ομιλούντα και απαιτεί, όπως αναφέρουν οι V. Guidano 1992, G. Liotti   1994 κ.α., μια αποδεκτή απεικόνιση του εαυτού, "ποιος είμαι εγώ" (αναγνωρίσιμα συναισθήματα, ικανότητες, ηθικές, πολιτικές, φιλοσοφικές και θρησκευτικές αξίες) που να επιβεβαιώνεται με την κατάλληλη διαμόρφωση ή διαστρέβλωση των γεγονότων που αντιλαμβάνεται από το κοινωνικό κυρίως περιβάλλον. Ο αυτοπροσδιορισμός μπορεί να ειδωθεί σαν ένα υπέρ-όπλο  της εξέλιξης. Δίνει την δυνατότητα στον άνθρωπο να μην υποκύπτει παθητικά στις προσταγές της άμεσης εμπειρίας  αλλά να εκπονεί σχέδια και να προγραμματίζει νέες λύσεις για τα προβλήματα που τον απασχολούν είτε σαν μονάδα είτε σαν κοινωνία. Εξ ορισμού  ή οποιαδήποτε συμβολική αναπαράσταση, είναι στην καλλίτερη περίπτωση μια προσομοίωση της πραγματικότητας. Το ζητούμενο είναι οι πτυχές που αναδεικνύονται (από τις πολλές που μπορούν να παρατηρηθούν) να  αντιπροσωπεύουν όντως την δυναμική του τομέα της πραγματικότητας που ενδιαφέρει για να είναι ρεαλιστικοί και οι στόχοι που προτείνονται. Όταν έχει επιτευχθεί ένας αυτοπροσδιορισμός  η διαδικασία θυμίζει δικηγόρο που ψάχνει να βρει άλλοθι, ελαφρυντικά και τα στοιχεία εκείνα που θα υπερασπίσουν την υπόθεση του. Από την ίδια ανάγκη πηγάζουν "σωστές εκτιμήσεις" και αυταπάτες. Στο συμβολικό κόσμο πεποιθήσεις που έχουν αποκτηθεί σε διαφορετικές  χρονικές περιόδους από διάφορες αιτίες πρέπει να συνταιριάξουν για να μπορεί να εξηγείται το παρελθόν, να δίνεται νόημα στο παρόν και να προκαθορίζεται το μέλλον. Σε αυτόν τον κόσμο, ειλικρινείς δηλώσεις και ψεύδη, υποτιθέμενα και υπαρκτά συμφέροντα, ιδέες και αυταπάτες, συνυπάρχουν σε μία ενιαία και συνεκτική κατασκευή. Για τον ίδιον φαίνεται απαραίτητη μία τέτοια συναρμολόγηση.

    Σε ατομικό επίπεδο μια τέτοια κατασκευή  θα επιβιώνει μέχρι να βιωθούν έντονα συναισθήματα που δεν θα μπορούν να αφομοιωθούν από την τρέχουσα εικόνα του εαυτού. Έτσι θα μπορεί να επιτευχθεί ένας επαναπροσδιορισμός χωρίς να σημαίνει ότι θα είναι αλάθητος και δεν χρειάζεται να είναι. 

    O S. Freud, (1921) υποστήριξε ότι "δεν είναι δυνατόν ο αριθμός (ατόμων) να παράγει από μόνος του συναισθήματα που δεν υπάρχουν στο ψυχικό κόσμο της μονάδας", άρα θα πρέπει η κατανόηση της συμπεριφοράς της μάζας να στηριχτεί στην ατομική ψυχολογία. "Στους νευρωτικούς δεν μετρά η πραγματικότητα που βιώνεται από όλους, αλλά ο ατομικός ψυχισμός. Ένα υστερικό σύνδρομο στηρίζεται στη φαντασία και όχι στην επανάληψη της εμπειρίας ενός πραγματικού βιώματος,  στο γεγονός και μόνο της αναφοράς του αναμενόμενου, αν και ποτέ δεν έχει δοκιμαστεί στην πράξη". Τα περισσότερο ή λιγότερο ετερόκλητα κοινωνικά σύνολα, οι μάζες, "έχουν ανάγκη από αυταπάτες, δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς, το φανταστικό έχει ένα προβάδισμα σε σχέση με το πραγματικό και υπάρχει σύγχυση μεταξύ αυτού που είναι αληθινό και αυτού που δεν είναι". "Σε τέτοιες μάζες οι αντίθετες ιδέες μπορούν να συνυπάρχουν η μία δίπλα στην άλλη και να συνεργάζονται χωρίς να υπάρχει σύγκρουση από την αντιπαράθεση τους". Επί πλέον όταν μαζεύονται πολλοί που είναι συνεπαρμένοι από μια ιδέα, εμμονή η αυταπάτη, αισθάνονται ότι είναι εφικτή υποτιμώντας τα προβλήματα εφαρμογής και τις συνέπειες μια πιθανής αποτυχίας. Σαν να πρόκειται όλα να επιλυθούν με μαγικό τρόπο ώστε όλοι μαζί και ο καθένας χωριστά να πάρουν αυτό που θέλουν.  Η τάση για αυταπάτη υπάρχει στις ατομικές συνειδήσεις, αλλά για να  γίνει μαζική χρειάζεται έναν καταλύτη που θα της δώσει συγκεκριμένη μορφή και περιεχόμενο. 

    "Όταν συγκεντρώνεται ένας αριθμός ατόμων, είτε πρόκειται για ζώα είτε για ανθρώπους ενστικτωδώς τίθενται κάτω από την εξουσία ενός αρχηγού". Ο αρχηγός δεν επιλέγεται για τα αρχηγικά προσόντα του, αλλά επειδή αυτοπροβαλλόμενος ως ικανός για τέτοια θέση υποστηρίζεται από την κρίσιμη μάζα. Αυτή "η μάζα μπορεί να διεγερθεί μόνο με υπερβολές, όποιος επιθυμεί να δράσει σε αυτήν δεν έχει ανάγκη από λογική συνοχή στα ζητήματα που θέτει. Πρέπει μόνο να τα βάφει με βίαια χρώματα, να υπερβάλλει και να επαναλαμβάνει συνεχώς το ίδιο μοτίβο". Χρειάζεται αρχηγός με ειδικά προσόντα ικανός να "εμπνεύσει πίστη στις μάζες, επειδή και ο ίδιος έχει καταληφθεί από τη λάμψη μιας πίστης (ή μιας ισχυρής ιδέας). Πρέπει να διαθέτει δυνατή θέληση τέτοια που να μπορεί να γίνεται αποδεκτή από την άβουλη μάζα". Η υποταγμένη σε ένα αρχηγό μάζα έχει την τάση να συνεχίζει να πιστεύει σε αυτόν όσο αυτός την εμπνέει ακόμα και με νέες αυταπάτες. Ο ηγέτης ενώ είναι απαραίτητο να γοητεύει τη μάζα εάν δεν έχει αυταπάτες και είναι διορατικός μπορεί να προσφέρει πολλά στην κοινωνία. Όπως και να έχει ο πιστός στον αρχηγό δεν προσδιορίζεται με τα δικά του δεδομένα, έχει εκχωρήσει ένα σημαντικό μέρος του αυτοπροσδιορισμού του, ετεροπροσδιορίζεται, συγκλίνοντας στον προσδιορισμό που παρέχεται από την γοητεία (μαγεία) του αρχηγού κι έτσι το άτομο δεν είναι υποχρεωμένο να έχει απόψεις που προέρχονται από τη δική του εμπειρία. Ετεροπροσδιοριζόμενοι "οι άνθρωποι που συγκροτούν τη μάζα ανεξάρτητα από τον χαρακτήρα, την ευφυΐα ή τις ασχολίες τους, αποκτούν ένα είδος συλλογικής ψυχής, από το γεγονός και μόνο ότι μετασχηματίζονται σε μάζα." Ο ετεροπροσδιορισμός είναι ελκυστικός "εφόσον η μάζα είναι ανώνυμη, άρα ανεύθυνη, η αίσθηση της υπευθυνότητας εξαφανίζεται ολοσχερώς". Έτσι οι ευθύνες για ότι πάει στραβά είναι εύκολο να αποδίδονται εκτός εαυτού, σε οτιδήποτε άλλο.

    Από την άλλη μεριά ο άνθρωπος που αυτοπροσδιορίζεται βασιζόμενος σε προσωπικές απόψεις και εμπειρίες αισθάνεται υπεύθυνος τόσο για τις δικές του πράξεις όσο για τις γενικότερες συνέπειες των λόγων και των έργων των ομάδων στις οποίες ανήκει.

    * Ο Κ. Κώστας Πετρόπουλος είναι Ψυχολόγος 

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

    Δειτε τα πρωτοσελιδα ολων των εφημεριδων